Anna Unfiltered: Η αυγή της γνωστικής παραίτησης

Ας ξεκινήσουμε με μια πανθομολογούμενη αλήθεια: τα Πανεπιστήμια είναι ο κατεξοχήν χώρος ελεύθερης διακίνησης των ιδεών. Μέσα από την ακαδημαϊκή κοινότητα έχουν περάσει φιλόσοφοι, συνταγματολόγοι, ιατροί, πολιτικοί επιστήμονες, θεωρητικοί της ιστοριογραφίας, θεολόγοι, καθηγητές απαράμιλλης διανόησης, που άφησαν αποτύπωμα και πέρα από την έδρα. Θα μπορούσα να αναφέρω ενδεικτικά ονόματα: Κορνήλιος Καστοριάδης, Χρήστος Γιανναράς, Στέλιος Ράμφος, Μανώλης Τριανταφυλλίδης, Δημήτρης Μαρωνίτης, Κ.Θ. Δημαράς, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Μανώλης Ανδρόνικος, Νίκος Σβορώνος, Νίκος Αλιβιζάτος – μια λίστα εγχώρια, μη εξαντλητική και σίγουρα όχι αντιπροσωπευτική. Οι προαναφερόμενοι (και τόσοι ακόμα δίπλα σε αυτούς), όντες εκπρόσωποι διαφορετικών θεωρητικών πεδίων, είχαν μολαταύτα ένα αδιαμφισβήτητα κοινό στοιχείο: πίστευαν βαθύτατα, ότι η γνώση κοστίζει – χρόνο, κόπο, προσπάθεια, αμφιβολία και ενίοτε αμφισβήτηση. Και ήταν πρόθυμοι να πληρώνουν αυτό το τίμημα.

Μάλιστα, ένας από τους γνωστότερους φιλοσόφους της εποχής μας, ο Jurgen Habermas, που έφυγε απ’ τη ζωή μόλις πριν δύο μήνες, είχε υπογραμμίσει, ότι η αποστολή της φιλοσοφίας, είναι εγγενώς κριτική: αντιμάχεται την «κλειστότητα του νοήματος», κατά τη χαρακτηριστική έκφραση του Καστοριάδη. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, πώς είναι δυνατό να συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο η κληρονομιά αυτών των φωτισμένων στοχαστών και η ολοένα αυξανόμενη τάση των σημερινών φοιτητών να παραδίδουν ή ακόμα και να εγκαταλείπουν τη σκέψη τους a priori. Σαν να προαποφάσισαν, χωρίς καν να προσπαθήσουν, ότι γι’ αυτούς δεν αξίζει τον κόπο. Και δυστυχώς, αυτό που φοβόταν ο διακεκριμένος Έλληνας φιλόσοφος, «η κλειστότητα του νοήματος», ήρθε με τη μορφή του αλγορίθμου, που σκέφτεται αντ’ αυτών και που τους οδηγεί σε μια ιδιάζουσα κατάσταση, πρωτοφανή στα χρονικά της ανθρωπότητας. Βιώνουμε την αυγή της γνωστικής παραίτησης.

Καθημερινά συναντώ στα αμφιθέατρα φοιτητές, που θα έπρεπε να διαφοροποιούνται κραυγαλέα από την προηγούμενη γενιά. Αυτό άλλωστε δε σημαίνουν τα νιάτα; Να αντιστέκεσαι ποικιλοτρόπως. Να δείχνεις τι είναι ηρωισμός κόντρα στο κατεστημένο, κόντρα στην όποια διανοουμενίστικη αίγλη θέλουν να σου πασάρουν οι προηγούμενοι. Να τους χαλάς την καθημερινότητα αποδεικνύοντας, πως όλοι αυτοί οι ανενδοίαστοι ορθολογιστές είναι απλώς βολεμένα πιόνια. Και να το κάνεις όλο αυτό με ένταση, με παθιασμένο μυαλό, με λύσσα για ζωή. Κι όμως, αναγνώστη μου, οι περισσότεροι από τους σημερινούς φοιτητές κάθε άλλο παρά απρόβλεπτοι μαχητές είναι. Θα έλεγα με ευκολία, ότι είναι πειθήνιες μαριονέτες, υποταγμένες σε ένα σύστημα αξιών τέλεια συνεκτικό, αποτελούμενο από fame, likes, followers, money.

Προφανώς, τίποτα από αυτά δεν απαιτεί σκέψη και γνώση. Αντίθετα, απαιτεί μέχρι αυτοθυσίας ένα και μοναδικό: εικόνα. Μια εικόνα πληθωρική, φτιασιδωμένη με κάθε είδους φίλτρο και ανερμάτιστη, αποκομμένη από οποιοδήποτε βαθύ στοχασμό, τους οδηγεί σε μια ζωή απολύτως ελεγχόμενη από data moguls και κυρίως απολύτως απογυμνωμένη από το ερώτημα ‘’γιατί’’. Δεν θα μπουν καν στον κόπο να αναρωτηθούν, μιας και η απάντηση θα είναι προγενέστερη της ίδιας της ερώτησης. Ο άκρατος υλισμός δεν ευνοεί το νόημα και αυτή η παλιομοδίτικη, χρονοβόρα και ενοχλητικά απαιτητική γνώση είναι ένα βαρίδι, το οποίο πολλοί έχουν ήδη παρατήσει ελαφρά τη καρδία.

Την εβδομάδα που πέρασε, δυο 17χρονα κορίτσια έδωσαν τέλος στη ζωή, που μόλις περιέγραψα. Κι ενώ η θλίψη διαπέρασε το βλέμμα μου – και των περισσοτέρων – διαβάζοντας αυτήν την είδηση, σκεφτόμουν πόσο χαρούμενα θα έπρεπε να είναι αυτά τα δυο κορίτσια, αν τα πράγματα ήταν αλλιώς. Αν, δηλαδή, υπήρχε κάτι εκεί έξω, που θα τις έκανε να νιώσουν λαχτάρα για ζωή, για εμπειρίες, για έρωτα, για όνειρα, για ανυπακοή.

Γι’ αυτό κάθε φορά, που ένας φοιτητής θέτει ένα ερώτημα, που δεν έχει απάντηση στο Google, νιώθω μια κάποια ανακούφιση. Γιατί, τελικά, η σκέψη από μόνη της είναι μια μορφή ανυπακοής. Και στον καιρό της γνωστικής παραίτησης, ίσως η ανυπακοή να είναι η μόνη επανάσταση, που μπορούμε να κάνουμε.