Βασίλης Κάλφας και Έλενα Πασχαλέρη: Σκεπτόμενοι τη ζωή και τον χρόνο, ας έρθουμε πιο κοντά στην τέχνη

Μία συζήτηση με τη Δώρα Ψωμά για τον χρόνο και τη φιλοσοφία, για τα μικρά και τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής μας το 2025.

Η CEO της Μονάδας Φροντίδας Ηλικιωμένων ΦΡΟΝΤΙΖΩ και ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του ΑΠΘ, Βασίλης Κάλφας γνωρίστηκαν στη Φιλοσοφική του ΑΠΘ το 2015, όπου εκείνη φοιτούσε στο δεύτερο πτυχίο της, ενώ εκείνος δίδασκε το μάθημα «Ο Χρόνος στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία». Σε εκείνες τις διαλέξεις του Βασίλη, η Έλενα σκέφτηκε -για πρώτη φορά στη ζωή της τόσο έντονα – την έννοια του χρόνου, σταμάτησε για λίγο τον χρόνο και αναστοχάστηκε τον ρόλο της στη ζωή και τη μακροημέρευση των ανθρώπων. 

Πώς λειτουργεί η έννοια “χρόνος” από την εμπειρία σας στη γηριατρική φροντίδα και στην υγεία, Έλενα και πώς στη μελέτη, στην έρευνα και εκπαίδευση στον χώρο της φιλοσοφίας, Βασίλη; 

Βασίλης Κάλφας: Σαν θέμα, ο χρόνος, είχε μεγάλη επίδραση στους φοιτητές μου. Έκανα μάθημα για τον χρόνο στην Κλασική Αθήνα, ένα θέμα που είχε απασχολήσει και τον κοινό άνθρωπο, ειδικά αυτόν που ζούσε εκεί, αλλά και τους αστρονόμους που προσπαθούσαν να δώσουν ένα στοιχειωδώς ορθολογικό ημερολόγιο. Η αρχαία Αθήνα δεν έχει ούτε ρολόι, ούτε ημερολόγιο αν και μεγαλούπολη, με 500.000 ανθρώπους. Και όλο αυτό λειτουργεί χωρίς ρολόι και χωρίς ημερολόγιο, επηρεάζοντας την ποίηση, ειδικά την τραγωδία, αλλά και τη φιλοσοφία. Για τη φιλοσοφία το θέμα του χρόνου είναι δύσκολο θέμα. Γιατί έχει να κάνει και με μαθηματικά και με αστρονομία και με την κοινωνία.

Έλενα Πασχαλέρη: Ο χρόνος ζωής στο κέντρο φροντίδας ατόμων τρίτης ηλικίας “ΦΡΟΝΤΙΖΩ”, ο χρόνος στον βίο των ανθρώπων. Αν μιλάμε για τον χρόνο, την ηλικία, μετά από 16 χρόνια εμπειρίας με ανθρώπους τρίτης ηλικίας, θα πω ότι ο χρόνος είναι ανθρώπινη επινόηση, και άρα σε σχέση με την ηλικία, ο καθένας τον βιώνει όπως ακριβώς επιθυμεί. Κάποιοι το κάνουν αυθόρμητα, γιατί είναι τέτοιες φύσεις, είναι οι στάσεις ζωής τους τέτοιες. Και βέβαια θεωρώ κάτι μικρό αλλά σπουδαίο, ότι πετυχημένος άνθρωπος είναι αυτός που μπορεί να διαχειρίζεται πάρα πολύ καλά τον χρόνο του και να μην τον σπαταλάει  σε ανούσια πράγματα. 

Τι σημαίνει ποιοτικός χρόνος και πώς τον εξασφαλίζουμε; 

Έλενα Πασχαλέρη: Ποιοτικός χρόνος είναι αυτός που μπορεί να χωρέσει ό,τι διατηρεί -και το εννοώ αυτό- την ψυχική μας υγεία, το mental health. Γιατί με τον χρόνο και το στρες, η ψυχική μας υγεία κλονίζεται. Σύμφωνα με έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, πάνω από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι, αντιμετωπίζουν θέματα ψυχικής υγείας. Ποιοτικός χρόνος είναι αυτός που καταφέρνουμε να αφιερώσουμε στην ψυχική μας υγεία.

Βασίλης Κάλφας: Τον ποιοτικό χρόνο θα τον πήγαινα σε μια ποιοτική ζωή, κατά κάποιον τρόπο. Ποιοτικός χρόνος είναι αυτός που θυμάσαι, δηλαδή που δεν περνάει χωρίς να αφήσει το στίγμα του. Θα σου δοθούν χιλιάδες αφορμές για να σταματήσεις τον χρόνο, να καταλάβεις ότι ένας μη ποιοτικός χρόνος είναι αυτός που χάνεται, που δεν σου αφήνει απολύτως τίποτα. Αν μπορείς να ρυθμίσεις τη ζωή σου έτσι ώστε να μην περνάει η μέρα, χωρίς να αφήνει κανένα στίγμα, τότε ο χρόνος θα αποκτά μια σημασία, θα γίνεται ποιοτικός.   

Συζητείται παγκοσμίως η μείωση του χρόνου εργασίας από 8ωρο σε 6ωρο. Μπορεί να οδηγήσει αυτό σε καλύτερη ισορροπία ζωής;

Έλενα Πασχαλέρη:  Θεωρώ ότι ρόλο σ’ αυτό παίζει η καλή χρήση των ρομπότ, η Τεχνητή Νοημοσύνη, που μπορούν να αναλάβουν να κάνουν δουλειές των ανθρώπων, τις σωματικές εργασίες και να αφήσουμε το πνεύμα εκτός, για τους ανθρώπους. Αυτό θα οδηγούσε σε σύμπτυξη ωραρίων και θα βοηθούσε στο mental health.

Βασίλης Κάλφας: Σήμερα, τα ρομπότ δεν είναι πια ρομπότ που λειτουργούν μόνο σαν μηχανές παραγωγής, αλλά ασχολούνται και με πνευματικά καθήκοντα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να μειώσει χρόνο δουλειάς πνευματικής, αλλά κινδυνεύει να σου πάρει όλο τον χρόνο. Θα μειώσει φοβάμαι θέσεις εργασίας. Νομίζω ότι κινδυνεύουμε να μας πάρουν χρόνο οι μηχανές, όχι να μας διευκολύνουν. Ο ηλεκτρολόγος δεν θα χάσει ποτέ τη δουλειά του, εκείνος που φαίνεται να κινδυνεύει είναι αυτός που δουλεύει με το μυαλό του, αλλά δεν δουλεύει δημιουργικά. Αυτός θα αντικατασταθεί μοιραία, αν δεν έχει γίνει ήδη. Οι ανισότητες  θα αυξηθούν και δεν θα μειωθούν.

Το νέο τεύχος είναι εδώ. Δες το τώρα!

Ο ψηφιακός κόσμος συμπιέζει τον χρόνο. Πώς επηρεάζει αυτό την ψυχική υγεία, αλλά και την καθημερινότητά μας;  

Έλενα Πασχαλέρη: Σε αμερικανικές εταιρείες δίνουν 15 λεπτά Facebook time  ή social media break. Κατά μία έννοια δηλαδή, οι άνθρωποι της εποχής μας θεώρησαν ότι το διάλειμμά τους από τη δουλειά, το ελάχιστο “me time” μέσα στην εργάσιμη μέρα, είναι χρόνος που σχεδόν αυτόματα προορίζεται για σκρολάρισμα στα Social. Και αυτό είναι μεγάλη παγίδα. Ο χρόνος, δεν είναι πια δικός μου χρόνος. Εκεί θα μπεις και θα βλέπεις διαφημίσεις ενδιάμεσα, οπότε πάλι δεν είναι… ελεύθερος δικός σου χρόνος.

Βασίλης Κάλφας: Στην εποχή μας μπορεί να έχεις πολύ χρόνο πια, ακριβώς επειδή έχεις λύσει διάφορα προβλήματα που σου έτρωγαν χρόνο παλιότερα. Ωστόσο, όντας συνεχώς δικτυωμένος, ο χρόνος δεν είναι ίδιος. Κυκλοφορείς στον δρόμο με ένα κινητό και κοιτώντας το. Μένει χρόνος για εσένα ή η διαρκής δικτύωση στον ψηφιακό κόσμο σε έχει παρασύρει; Ο ελεύθερος χρόνος δεν είναι φιλοσοφία. Θα ήταν ο χρόνος που έχεις με τον εαυτό σου, ας πούμε. Νομίζω ότι αν θεωρήσει κάποιος ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι αυτομάτως η διασύνδεση με ηλεκτρονικό μέσο, τότε δεν ορίζει αυτός την επιλογή του. 

Υπάρχει ένα έργο τέχνης, μία ταινία, ένα τραγούδι, μια εικόνα ή μια εμπειρία που σας έκανε να σκεφτείτε διαφορετικά τον χρόνο;

Βασίλης Κάλφας: Είναι λάθος να ρωτάμε τους φιλοσόφους για τον χρόνο. Καλύτερα θα ήταν να ρωτούσαμε τους καλλιτέχνες. Ας πούμε, μία ταινία που έκανε αρκετή εντύπωση φέτος, η “Συναισθηματική Αξία” του Γιοακίμ Τρίερ, έχει να κάνει με την οικογένεια, πατέρας με κόρη, μια φορτισμένη σχέση. Εκεί μπαίνει και το θέμα του χάσματος γενεών μέσα στην οικογένεια και το θέμα της ανατροφής. Όλο αυτό έχει να κάνει με τον χρόνο. Σε βάζει να σκεφτείς το παρελθόν σου και τον δικό σου δοθέντα χρόνο. 

Έλενα Πασχαλέρη: Τέχνη για μένα είναι τα αναγνώσματά μου. Ας πούμε ένα βιβλίο του Ιταλού φυσικού, Κάρλο Ροβέλι, “The Order of Time”. Με συγκινεί η κβαντική φυσική και η σχέση της με τον χρόνο. Ο χρόνος που ρέει σαν σειρά, παρελθόν-παρόν-μέλλον, όπως το αντιλαμβανόμασταν, η αντίληψη αυτή αίρεται. Στέκομαι με δέος απέναντι στις εξελίξεις της κβαντικής φυσικής, αυτό που συντελείται στο πεδίο αυτό είναι κάτι σπουδαίο. 

Βασίλης Κάλφας: Για κλείσιμο, θα πρότεινα σε όσους σκέφτονται τη ζωή τους σε σχέση με τον χρόνο να είναι πιο κοντά σε έργα τέχνης.