Υπάρχει λόγος να φοβόμαστε μια νέα «Μαύρη Πανώλη»;

Η λέξη «πανώλη» αρκεί για να ξυπνήσει εικόνες από μια άλλη εποχή. Μαζικοί θάνατοι, άδειες πόλεις, καραντίνες και η «Μαύρη Πανώλη» που τον 14ο αιώνα άλλαξε για πάντα την Ευρώπη. Κι όμως, η ασθένεια που συνδέθηκε με μία από τις μεγαλύτερες καταστροφές στην ανθρώπινη ιστορία δεν έχει εξαφανιστεί.

Αφορμή για τη νέα ανησυχία αποτέλεσε ο θάνατος μιας 28χρονης εργαζόμενης σε ερευνητικό ινστιτούτο κατά της πανώλης στην περιοχή του Ιρκούτσκ της Σιβηρίας. Η γυναίκα φέρεται να πέθανε από πνευμονία, ενώ οι εγκαταστάσεις τέθηκαν σε καθεστώς περιορισμού και οι υγειονομικές αρχές παρακολούθησαν άτομα που είχαν έρθει σε επαφή μαζί της.

Το γεγονός ότι εργαζόταν σε ένα εργαστήριο που μελετά την πανώλη ήταν αρκετό για να προκαλέσει ερωτήματα. Υπήρξε έκθεση στο βακτήριο; Έγινε κάποιο ατύχημα; Πρόκειται πράγματι για πανώλη ή για μια διαφορετική λοίμωξη; Και κυρίως, υπάρχει κίνδυνος για τον γενικό πληθυσμό;

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει λόγος να αντιμετωπίζεται η υπόθεση ως ένα νέο παγκόσμιο υγειονομικό συναγερμό. Όμως η ιστορία έχει ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δείχνει ότι η πανώλη δεν ανήκει αποκλειστικά στα βιβλία ιστορίας.

Τι ακριβώς είναι η πανώλη;

Η πανώλη είναι λοιμώδης νόσος που προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis. Πρόκειται για έναν μικροοργανισμό που έχει συνδεθεί με μερικές από τις πιο θανατηφόρες επιδημίες που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.

Το βακτήριο δεν εμφανίστηκε πρόσφατα. Κυκλοφορεί εδώ και χιλιάδες χρόνια στη φύση, κυρίως σε πληθυσμούς τρωκτικών, ενώ οι ψύλλοι μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς μεταδίδοντάς το από μολυσμένα ζώα στον άνθρωπο.

Αυτό είναι και ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για να καταλάβουμε γιατί η πανώλη δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως. Δεν πρόκειται για μια ασθένεια που υπάρχει μόνο όταν εμφανίζεται ένα ανθρώπινο κρούσμα. Το βακτήριο διατηρείται σε φυσικούς κύκλους μεταξύ ζώων και εντόμων σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.

Είναι η ίδια ασθένεια με τη «Μαύρη Πανώλη»;

Ναι, το βακτήριο είναι το ίδιο. Η μεγάλη ιστορική πανδημία που έμεινε γνωστή ως Μαύρος Θάνατος προκλήθηκε από το Yersinia pestis.

Η πανδημία του 14ου αιώνα υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες δημογραφικές καταστροφές στην ευρωπαϊκή ιστορία. Εκτιμάται ότι οδήγησε στον θάνατο δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων στην Ευρώπη, ενώ συνολικά ο αριθμός των θυμάτων της πανδημίας ήταν τεράστιος.

Η εικόνα εκείνης της εποχής, ωστόσο, δεν πρέπει να μεταφέρεται αυτούσια στο σήμερα. Η ιατρική, η δημόσια υγεία, η υγιεινή, η επιδημιολογική επιτήρηση και κυρίως η δυνατότητα θεραπείας με αντιβιοτικά έχουν αλλάξει δραματικά τα δεδομένα.

Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι η πανώλη εξακολουθεί να υπάρχει δεν σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια επανάληψη του 14ου αιώνα.

Τότε γιατί ακούμε ακόμη για περιστατικά πανώλης;

Επειδή η νόσος δεν έχει εξαφανιστεί.

Κάθε χρόνο καταγράφονται ανθρώπινα περιστατικά σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Οι περισσότερες περιπτώσεις εντοπίζονται σε χώρες όπου το βακτήριο διατηρείται στους φυσικούς πληθυσμούς τρωκτικών, με τη Μαδαγασκάρη και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό να αποτελούν διαχρονικά σημαντικές περιοχές εμφάνισης κρουσμάτων.

Περιστατικά έχουν επίσης καταγραφεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες.

Η διαφορά με τον Μεσαίωνα είναι τεράστια: σήμερα ένα περιστατικό μπορεί να εντοπιστεί, να διερευνηθεί και να αντιμετωπιστεί πολύ πιο γρήγορα.

Υπάρχουν διαφορετικές μορφές πανώλης;

Ναι, και αυτή είναι μία από τις πιο σημαντικές πληροφορίες για να καταλάβουμε την ασθένεια.

Η πιο γνωστή μορφή είναι η βουβωνική πανώλη. Συνήθως εμφανίζεται όταν το βακτήριο μεταδίδεται στον άνθρωπο μέσω δαγκώματος μολυσμένου ψύλλου. Το βακτήριο εγκαθίσταται στους λεμφαδένες και προκαλεί έντονο οίδημα και επώδυνη διόγκωσή τους.

Υπάρχει επίσης η σηψαιμική πανώλη, όταν το βακτήριο εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος. Πρόκειται για σοβαρή κατάσταση που μπορεί να εξελιχθεί γρήγορα.

Η τρίτη μορφή είναι η πνευμονική πανώλη. Αυτή επηρεάζει τους πνεύμονες και θεωρείται η πιο επικίνδυνη μορφή από πλευράς ταχύτητας εξέλιξης και δυνατότητας μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα βασικά σημεία της υπόθεσης στη Σιβηρία.

Γιατί η πνευμονική πανώλη θεωρείται πιο ανησυχητική;

Σε αντίθεση με τη βουβωνική μορφή, η πνευμονική πανώλη αφορά άμεσα το αναπνευστικό σύστημα.

Ένα άτομο με πνευμονική πανώλη μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να μεταδώσει το βακτήριο μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων, για παράδειγμα με τον βήχα ή το φτέρνισμα. Η νόσος μπορεί να εξελιχθεί γρήγορα και χωρίς θεραπεία να γίνει θανατηφόρα μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η πανώλη συμπεριφέρεται όπως ο κορωνοϊός.

Η μετάδοση δεν είναι αντίστοιχη με εκείνη ενός ιδιαίτερα μεταδοτικού αναπνευστικού ιού. Η πανώλη απαιτεί συγκεκριμένες συνθήκες και η έγκαιρη αναγνώριση ενός περιστατικού επιτρέπει την άμεση θεραπεία και την παρακολούθηση των στενών επαφών.

Είναι μεταδοτική από άνθρωπο σε άνθρωπο;

Η απάντηση είναι «ναι», αλλά χρειάζεται σημαντική διευκρίνιση.

Η βουβωνική πανώλη δεν μεταδίδεται συνήθως από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ο βασικός μηχανισμός είναι η μετάδοση μέσω μολυσμένων ψύλλων.

Η πνευμονική πανώλη, αντίθετα, μπορεί να μεταδοθεί μεταξύ ανθρώπων μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων όταν υπάρχει στενή επαφή με άτομο που νοσεί.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ένα ύποπτο περιστατικό πνευμονικής πανώλης αντιμετωπίζεται με πολύ αυστηρότερα μέτρα ελέγχου.

Πώς μπορεί να κολλήσει κάποιος πανώλη σήμερα;

Υπάρχουν αρκετοί πιθανοί τρόποι έκθεσης, αλλά δεν είναι όλοι εξίσου συχνοί.

Ένα άτομο μπορεί να μολυνθεί μετά από δάγκωμα ψύλλου που έχει προηγουμένως τραφεί από μολυσμένο ζώο. Μπορεί επίσης να εκτεθεί σε μολυσμένους ιστούς ή σωματικά υγρά ζώων.

Στην περίπτωση της πνευμονικής πανώλης, η στενή επαφή με αναπνευστικές εκκρίσεις μολυσμένου ανθρώπου αποτελεί διαφορετικό μηχανισμό μετάδοσης.

Γι’ αυτό και οι ειδικοί δεν αντιμετωπίζουν κάθε ανθρώπινη παρουσία σε περιοχή όπου υπάρχει πανώλη ως αυτόματα επικίνδυνη.

Και τι σχέση έχουν οι αρουραίοι με την πανώλη;

Οι αρουραίοι και γενικότερα τα τρωκτικά έχουν παίξει τεράστιο ρόλο στην ιστορία της πανώλης.

Ωστόσο, η εικόνα «αρουραίος = πανώλη» είναι υπεραπλουστευμένη. Στη φύση το βακτήριο διατηρείται σε πληθυσμούς διαφόρων τρωκτικών και μεταδίδεται κυρίως μέσω ψύλλων.

Ο άνθρωπος βρίσκεται ουσιαστικά σε έναν κύκλο μετάδοσης που υπάρχει ήδη στη φύση.

Αυτός είναι και ο λόγος που η πανώλη μπορεί να εμφανίζεται ξανά και ξανά σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, χωρίς να σημαίνει ότι κάθε περιστατικό αποτελεί την απαρχή μιας μεγάλης επιδημίας.

Πόσο θανατηφόρα είναι η πανώλη σήμερα;

Η πανώλη είναι σοβαρή νόσος και δεν πρέπει να υποτιμάται. Όμως η σύγχρονη ιατρική έχει αλλάξει δραστικά την πρόγνωση.

Το Yersinia pestis είναι ευαίσθητο σε συγκεκριμένα αντιβιοτικά και η θεραπεία μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική όταν ξεκινήσει έγκαιρα.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ο χρόνος.

Όσο νωρίτερα αναγνωριστεί η λοίμωξη και χορηγηθεί η κατάλληλη θεραπεία, τόσο καλύτερες είναι οι πιθανότητες επιβίωσης. Αντίθετα, η καθυστέρηση της θεραπείας μπορεί να οδηγήσει σε πολύ σοβαρές επιπλοκές.

Άρα η πανώλη είναι μία νόσος που εξακολουθεί να μπορεί να σκοτώσει, αλλά δεν είναι πλέον η ανεξέλεγκτη θανατηφόρα απειλή που ήταν πριν από εκατοντάδες χρόνια.

Τι συνέβη στη Σιβηρία;

Η υπόθεση που προκάλεσε τη νέα συζήτηση αφορά μια 28χρονη εργαζόμενη στο Ινστιτούτο Έρευνας κατά της Πανώλης του Ιρκούτσκ.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, η γυναίκα εμφάνισε σοβαρή πνευμονική νόσο και κατέληξε. Μετά τον θάνατό της, οι υγειονομικές αρχές έθεσαν σε καθεστώς καραντίνας εργαζόμενους και ασθενείς στο νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν, ενώ έγινε έλεγχος και σε ανθρώπους που είχαν έρθει σε επαφή μαζί της.

Το γεγονός ότι η γυναίκα εργαζόταν σε ένα ερευνητικό ίδρυμα που ασχολείται ειδικά με την πανώλη δημιούργησε εύλογα ερωτήματα.

Δεν σημαίνει όμως από μόνο του ότι η γυναίκα προσβλήθηκε από πανώλη.

Μέχρι να υπάρξει εργαστηριακή επιβεβαίωση, η αιτία του θανάτου δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.

Γιατί έχει προκαλέσει τόση ανησυχία το γεγονός ότι εργαζόταν σε εργαστήριο;

Επειδή τέτοιες εγκαταστάσεις χειρίζονται επικίνδυνους μικροοργανισμούς και επομένως διαθέτουν αυστηρά πρωτόκολλα βιοασφάλειας.

Αν ένας εργαζόμενος σε εργαστήριο που μελετά ένα συγκεκριμένο παθογόνο εμφανίσει ξαφνικά σοβαρή λοίμωξη, είναι λογικό οι ειδικοί να εξετάσουν εάν υπάρχει οποιαδήποτε σχέση μεταξύ των δύο γεγονότων.

Αυτό όμως είναι ακριβώς το αντικείμενο μιας επιδημιολογικής έρευνας. Δεν αποτελεί απόδειξη ότι συνέβη εργαστηριακό ατύχημα.

Το ζήτημα έγινε ακόμη πιο ευαίσθητο επειδή οι πρώτες επίσημες πληροφορίες από τη ρωσική πλευρά ήταν περιορισμένες. Η έλλειψη λεπτομερειών δημιούργησε χώρο για υποθέσεις, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η παγκόσμια κοινότητα εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη σε οποιαδήποτε πληροφορία σχετικά με άγνωστες λοιμώξεις.

Υπήρξε διαρροή πανώλης από το εργαστήριο;

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη πληροφορία που να αποδεικνύει κάτι τέτοιο.

Οι ρωσικές αρχές έχουν υποστηρίξει ότι δεν εντοπίστηκε κάποια «έκτακτη κατάσταση» στις εγκαταστάσεις και ότι η εργαζόμενη είχε εμβολιαστεί κατά της πανώλης.

Παράλληλα, οι αρμόδιες αρχές έχουν δηλώσει ότι δεν υπάρχει επιδημιολογικός κίνδυνος για τον πληθυσμό της περιοχής του Ιρκούτσκ.

Αυτό είναι σημαντικό: άλλο «υπάρχουν ερωτήματα που πρέπει να διερευνηθούν» και άλλο «έχει επιβεβαιωθεί διαρροή επικίνδυνου παθογόνου».

Μέχρι τώρα, βρισκόμαστε στην πρώτη κατηγορία.

Υπάρχει εμβόλιο για την πανώλη;

Υπάρχουν εμβόλια κατά της πανώλης, αλλά η προστασία τους δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως απόλυτη ούτε να συγκρίνεται απλοϊκά με τα εμβόλια που χρησιμοποιούνται ευρέως για άλλες λοιμώξεις.

Η αποτελεσματικότητα και η χρήση των διαθέσιμων εμβολίων εξαρτώνται από τον τύπο του εμβολίου, τη μορφή της νόσου και τις συνθήκες έκθεσης.

Γι’ αυτό και ακόμη και ένας εμβολιασμένος εργαζόμενος σε εργαστήριο δεν σημαίνει ότι αποκλείεται κάθε πιθανότητα λοίμωξης.

Θα μπορούσε η πανώλη να γίνει ξανά παγκόσμια πανδημία;

Θεωρητικά, οποιοδήποτε σοβαρό λοιμώδες νόσημα χρειάζεται επιτήρηση. Στην περίπτωση όμως της πανώλης, το σενάριο μιας νέας πανδημίας αντίστοιχης με τη Μαύρη Πανώλη του 14ου αιώνα δεν είναι αυτό που προκύπτει από τα σημερινά δεδομένα.

Η πανώλη έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από τους εξαιρετικά μεταδοτικούς αναπνευστικούς ιούς που μπορούν να εξαπλωθούν πολύ γρήγορα σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Επιπλέον, υπάρχει διαθέσιμη θεραπεία, γνωρίζουμε το βακτήριο που προκαλεί τη νόσο και υπάρχουν διαγνωστικές και επιδημιολογικές μέθοδοι για τον εντοπισμό των περιστατικών και των επαφών τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πανώλη είναι ακίνδυνη. Σημαίνει ότι το πλαίσιο μέσα στο οποίο την αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι εντελώς διαφορετικό από εκείνο του Μεσαίωνα.

Έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ η πανώλη ως βιολογικό όπλο;

Η ιστορία της πανώλης έχει συνδεθεί και με τον βιολογικό πόλεμο.

Υπάρχει, για παράδειγμα, η γνωστή ιστορική αναφορά για την πολιορκία της Κάφας τον 14ο αιώνα, όταν υποστηρίζεται ότι στρατεύματα πέταξαν μολυσμένα πτώματα μέσα στην πόλη. Οι ιστορικοί εξακολουθούν να συζητούν πόσο αποφασιστικό ήταν αυτό το γεγονός στη μετέπειτα εξάπλωση της πανώλης στην Ευρώπη.

Στη σύγχρονη εποχή, έχουν επίσης υπάρξει αναφορές για προγράμματα βιολογικών όπλων που περιλάμβαναν την πανώλη, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο της Σοβιετικής Ένωσης.

Πρόκειται όμως για ιστορικές αναφορές και όχι για ένδειξη ότι η σημερινή υπόθεση στη Σιβηρία σχετίζεται με βιολογικό πόλεμο.

Γιατί λοιπόν επιστρέφει τώρα τόσο έντονα ο φόβος για την πανώλη;

Υπάρχει και ένας πολύ σύγχρονος λόγος: η συλλογική εμπειρία της πανδημίας Covid-19.

Μετά από χρόνια κατά τα οποία ο κόσμος έμαθε να αντιμετωπίζει με καχυποψία κάθε αναφορά σε έναν νέο παθογόνο οργανισμό, μια ασαφής ανακοίνωση για έναν θάνατο από πνευμονία σε εργαζόμενη ενός εργαστηρίου είναι αρκετή για να προκαλέσει ανησυχία.

Και όταν πρόκειται για ένα βακτήριο που συνδέεται με τη Μαύρη Πανώλη, η φαντασία κάνει εύκολα τα υπόλοιπα.

Το πρόβλημα είναι ότι η ταχύτητα με την οποία διαδίδονται πληροφορίες στα κοινωνικά δίκτυα συχνά ξεπερνά την ταχύτητα με την οποία επιβεβαιώνονται τα πραγματικά δεδομένα.

Έτσι, ένα «άγνωστο περιστατικό πνευμονίας» μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να μετατραπεί διαδικτυακά σε «νέα πανώλη».

Πρέπει να ανησυχούμε στην Ελλάδα;

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία για τη συγκεκριμένη υπόθεση, δεν υπάρχει λόγος για πανικό στην Ελλάδα.

Δεν έχει παρουσιαστεί μέχρι στιγμής κάποια ένδειξη ότι η συγκεκριμένη περίπτωση στη Σιβηρία συνδέεται με ευρύτερη μετάδοση πανώλης στον πληθυσμό ή με διεθνή επιδημία.

Αυτό που χρειάζεται είναι το ακριβώς αντίθετο από τον πανικό: ψύχραιμη παρακολούθηση των επίσημων υγειονομικών ανακοινώσεων και αποφυγή ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών.

Η πανώλη είναι πραγματική ασθένεια και μπορεί να είναι σοβαρή. Δεν είναι όμως ένας «ξεχασμένος ιός» που ξαφνικά επέστρεψε για να αφανίσει την ανθρωπότητα. Είναι ένα βακτηριακό νόσημα που εξακολουθεί να υπάρχει σε συγκεκριμένα οικοσυστήματα και, όταν εμφανίζονται ανθρώπινα περιστατικά, μπορεί να αντιμετωπιστεί με σύγχρονα μέσα.

Τι πρέπει τελικά να κρατήσουμε από την υπόθεση;

Η ιστορία της 28χρονης εργαζόμενης στη Σιβηρία είναι μία υπόθεση που δικαιολογεί την προσοχή των υγειονομικών αρχών, όχι τον παγκόσμιο πανικό.

Το σημαντικότερο ερώτημα είναι ακόμη ανοιχτό: από τι ακριβώς πέθανε η γυναίκα και υπήρξε ή όχι κάποια έκθεση στο Yersinia pestis;

Μέχρι να δοθούν σαφείς εργαστηριακές απαντήσεις, κάθε συμπέρασμα για «νέα πανδημία πανώλης» είναι πρόωρο.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο χρήσιμη υπενθύμιση της υπόθεσης. Η πανώλη δεν εξαφανίστηκε ποτέ εντελώς. Όμως άλλο η ύπαρξη ενός παθογόνου στη φύση και άλλο η εμφάνιση μιας παγκόσμιας απειλής.

Η Μαύρη Πανώλη ανήκει σε μια εποχή χωρίς αντιβιοτικά, χωρίς σύγχρονη επιδημιολογία και χωρίς τις δυνατότητες διάγνωσης και θεραπείας που διαθέτει σήμερα η ιατρική. Το γεγονός ότι ένα βακτήριο με τόσο βαρύ ιστορικό εξακολουθεί να υπάρχει είναι λόγος για επιστημονική επαγρύπνηση — όχι για πανικό.

Για την ώρα, λοιπόν, η απάντηση στο ερώτημα «έρχεται ξανά η Μαύρη Πανώλη;» είναι απλή: όχι, τουλάχιστον όχι με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα.