Χαλκιδική: Η αθωνική μονή στην οποία έχουν πρόσβαση και οι γυναίκες (ΦΩΤΟ)

Στην Ανατολική Χαλκιδική, σε απόσταση δυο χιλιομέτρων από την Ουρανούπολη, και μόλις 40 μ. έξω από τη σημερινή οριογραμμή του Αγίου Όρους, βρίσκεται ένα από τα αρχαιότερα μοναστικά ιδρύματα της Αθωνικής χερσονήσου, η Μονή Ζυγού.  Ήρθε στο φως από τη σκαπάνη των αρχαιολόγων, με επικεφαλής τον Ιωακείμ Παπάγγελο, μετά από έρευνα το 1984. Εκτεταμένες στερεώσεις και αναστηλώσεις καθιστούν το μνημείο επισκέψιμο, και μάλιστα, και από το γυναικείο φύλο.

Ρεπορτάζ + φωτ.: Ντέπυ Χιωτοπούλου (hiotopoulou@gmail.com)

Ταξιδεύουμε στην Ανατολική Χαλκιδική, και φτάνοντας στην Ουρανούπολη – την ‘πύλη του Αγίου Όρους’- συνεχίζουμε τη διαδρομή μας για άλλα δυο χιλιόμετρα σε χωματόδρομο, με προορισμό μας την Μονή Ζυγού, γνωστή και ως Φραγκόκαστρο.

Ένα μνημείο, έξω από τη Μονή Ζυγού, μας υπενθυμίζει ότι η χερσόνησος του Αγίου Όρους είναι κηρυγμένη από το 1988 ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα ασκητικής ζωής σ’ ένα περιβάλλον ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.

Το τείχος επίσης και το συρματόπλεγμα, μαζί και σχετική πινακίδα που αναγράφει ‘σύνορα’ μας πληροφορούν ότι βρισκόμαστε στα σύνορα με το Άγιον Όρος.

Η Μονή Ζυγού

Η πρώτη γνωστή αναφορά του Ζυγού στην χερσόνησο του Άθω προέρχεται από έγγραφο του 942 ενώ το 958 ο Όσιος Αθανάσιος ο Αθωνίτης – ο μετέπειτα ιδρυτής της Μεγίστης Λαύρας- εγκαθίσταται εκεί ξεκινώντας την αθωνική ‘άσκησή’ του υπό την επίβλεψη ενός γέροντα ασκητή της περιοχής. Το 991 φαίνεται ότι είχε ιδρυθεί η Μονή Ζυγού, αφιερωμένη στον Προφήτη Ηλία, για την οποία η πρώτη σαφής μαρτυρία ανάγεται στο 996.

Κατά τον 11^ο αιώνα η Μονή Ζυγού ήταν από τις σημαντικότερες αθωνικές μονές, ωστόσο το 1199 ήταν ήδη έρημη και παραχωρήθηκε ως μετόχι από τον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ’ Άγγελο στη Μονή του Χελανδαρίου. Μετά τον επανακαθορισμό των ορίων του Αγίου Όρους, τα ερείπια του μοναστηριού παρέμειναν εκτός των μοναστικών διοικητικών ορίων.

Το σημερινό όνομα Φραγκόκαστρο της περιοχής οφείλεται πιθανώς στην εγκατάσταση ενός Φράγκου άρχοντα με τους στρατιώτες του, το 1206, ο οποίος από εκεί εξορμούσε και λεηλατούσε το Άγιον Όρος, έως το 1211, οπότε με παρέμβαση του Πάπα της Ρώμης εκδιώχθηκε από την περιοχή.

Η ανασκαφική έρευνα

Η Μονή Ζυγού εκτείνεται σε έκταση 5,5 στρεμμάτων και οι 11 πύργοι που ενισχύουν τα τείχη της καθώς και το εξαιρετικής αρχιτεκτονικής και διακόσμησης καθολικό αποδεικνύουν ότι πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μοναστήρια του 11^ου – 12^ου αιώνα.

Ο Ιωακείμ Παπάγγελος, ο οποίος υπήρξε διευθυντής της αρχαιολογικής ανασκαφής από το 1974 έως το 2008, επισκέφτηκε τον χώρο για πρώτη φορά το 1972 ενώ δυο χρόνια αργότερα πραγματοποίησε την πρώτη του υπηρεσιακή αυτοψία, για λογαριασμό της νεοσύστατης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής.

Όπως ο ίδιος αναφέρει σε σχετική πινακίδα στην είσοδο της Μονής Ζυγού, τα έτη 1986 – 1987, καθαρίστηκε ο χώρος από την βλάστηση και έγινε η πρώτη τοπογραφική αποτύπωση των αρχαιοτήτων που αποκαλύφθηκαν.

Η πρώτη ανασκαφική διερεύνηση έγινε το 1993 ενώ μέχρι τώρα με τις εργασίες που έχουν πραγματοποιηθεί η αρχαιολογική επιστήμη έχει αποκτήσει σημαντική πηγή πληροφοριών για τον μεσοβυζαντινό αθωνικό μοναχισμό.

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους διενήργησε συστηματική ανασκαφή για την αποκάλυψη και μελέτη της οικοδομικής ιστορίας της μονής.

Επισκέψιμη μονή

Το κάστρο αποτελείται από πέντε, τουλάχιστον, οικοδομικές φάσεις, όλες παλαιότερες του 1211.

Με τις τελευταίες ανασκαφικές έρευνες διαπιστώθηκε ότι η μονή κτίσθηκε σε θέση όπου προϋπήρχαν εγκαταστάσεις από τον 4^ον π.Χ. μέχρι και τον 6^ο μ.Χ. αιώνα.

Το Καθολικό, κτίσμα του α’ τετάρτου του 11ου αι., σώζεται σε ύψος μέχρι και 4 μέτρα. Αποτελείται από τέσσερις οικοδομικές φάσεις. Οι τέσσερις κίονες που κρατούσαν τον τρούλο, λείπουν, όμως διατηρείται στη θέση του, σχεδόν ακέραιο, το μαρμάρινο διάφραγμα του βόρειου παραθύρου του κυρίως ναού.

Το εσωτερικό του ναού ήταν επιχρισμένο με ασβεστοκονίαμα και τοιχογραφημένο. Στο νάρθηκα διατηρήθηκαν τμήματα από τη μεγάλη παράσταση του Ευαγγελισμού ενώ στην κόγχη του νότιου παρεκκλησίου αποκαλύφθηκαν δυο στρώματα τοιχογραφιών με την ίδια παράσταση ολόσωμου ιεράρχη, πιθανώς του Αγίου Νικολάου.

Τα δάπεδα του Καθολικού και του βόρειου παρεκκλησίου στολίζονται με περίτεχνα μαρμαροθετήματα, προφανώς έργα του 11^ου αιώνα.

Κατά τον 16^ο – 17^ο αιώνα όταν η μονή ήταν ερειπωμένη, εγκαταστάθηκαν δυο ελαιουργεία για την παραγωγή λαδιού. Ένα συγκρότημα εγκαταστάθηκε στον νάρθηκα, όταν το Καθολικό ήταν μερικώς ερειπωμένο, και ένα δεύτερο σ’ ένα ερειπωμένο ήδη κτίριο της Τράπεζας.

Δίπλα στην Τράπεζα και στον εξωνάρθηκα του Καθολικού βρέθηκε η γαλαιάγρα – το χειροκίνητο πιεστήριο.

Οι αναστηλώσεις έχουν διενεργηθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους.

Ώρες λειτουργίας

Η Μονή Ζυγού είναι επισκέψιμη Δευτέρα – Κυριακή, και ώρες 8.30 – 15.30, εκτός Τρίτης που είναι κλειστά. Το εισιτήριο εισόδου κοστίζει 5 ευρώ.