Αρκούδα στο Ωραιόκαστρο: Η φύση επιστρέφει στις πόλεις

Η εικόνα ήταν σχεδόν σουρεαλιστική: μια αρκούδα να περιφέρεται δίπλα στο Ωραιόκαστρο. Όχι σε κάποιο απομονωμένο χωριό της Πίνδου, αλλά στα όρια μιας μεγαλούπολης. Για όσους παρακολουθούν την εξελισσόμενη μετατόπιση των φυσικών ισορροπιών, το γεγονός ήταν προειδοποίηση.

Το εν λόγω περιστατικό δεν ήταν μεμονωμένο. Τα τελευταία χρόνια, η παρουσία άγριων ζώων κοντά ή μέσα σε αστικές περιοχές πυκνώνει. Αγριογούρουνα ως και στην Αριστοτέλους, ελάφια να κυνηγιούνται από λύκους στην Πάρνηθα, αλεπούδες οπουδήποτε. Ακόμη και πράσινοι παπαγάλοι ζουν πια στις πόλεις μας. Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν την αίσθηση: σύμφωνα με Έλληνες ειδικούς, οι πληθυσμοί άγριων ζώων έχουν εκτοξευθεί. Όχι τυχαία, ούτε προσωρινά.

Το φαινόμενο έχει όνομα: urban wildlife, και δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα. Από το Τελ Αβίβ μέχρι τη Βαρκελώνη, και από τη βόρεια Γερμανία μέχρι τη νότια Ιταλία, η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται. Ζώα που μέχρι πρόσφατα περιορίζονταν σε δάση και βουνά, δοκιμάζουν τα όρια των πόλεων. Ενίοτε, κάποια τα ξεπερνούν.

Η πρώτες ερμηνείες είναι βολικές. Οι κάδοι με βρώσιμα σκουπίδια προσελκύουν· εξίσου τα μελίσσια. Η κλιματική αλλαγή προσφέρει τροφή σε νέες περιοχές. Η πανδημία έδωσε περισσότερο χώρο στην άγρια πανίδα. Ξηρασίες σπρώχνουν τα ζώα χαμηλότερα, εκεί όπου οι άνθρωποι αρδεύουν. Όλα ισχύουν. Ωστόσο, τα παραπάνω είναι σε μεγάλο βαθμό η επιφάνεια. Δυστυχώς, η βαθύτερη αιτία είναι πιο άβολη. Πρόκειται για την ερήμωση της υπαίθρου.

Για δεκαετίες, ο άνθρωπος λειτουργούσε ως άτυπος ρυθμιστής του εγγύς φυσικού περιβάλλοντος. Η γεωργία, η κτηνοτροφία και η υλοτομία συνεπάγονταν καθημερινή παρουσία του. Ένα πλέγμα δραστηριοτήτων του κρατούσε τα οικοσυστήματα σε σχετική ισορροπία. Όχι φυσικά από οικολογική ευαισθησία, μα από ανάγκη διαβίωσης. Αυτό το πλέγμα έχει πια καταρρεύσει.

Χωριά άδειασαν. Καλλιέργειες ξεράθηκαν. Βοσκοτόπια εγκαταλείφθηκαν. Δάση θυμίζουν ζούγκλες. Η αφθονία νέων ισχυρών αγροτικών μηχανημάτων δεν έχει αποτρέψει την μείωση της καλλιεργήσιμης γης κατά ~30% μετά το ‘80. Η φύση λοιπόν επέστρεψε, δυναμικά και ανεξέλεγκτα. Δημιούργησε νέα ενδιαιτήματα. Πλούσια, και  χωρίς σαφή όρια. Στη Δυτική Μακεδονία, η απολιγνιτοποίηση επιτάχυνε την φυγή.

Έτσι εμφανίζονται οι μεγάλες πόλεις, ως εύκολη λύση για πολλά άγρια ζώα: άφθονη τροφή· μηδαμινός ανταγωνισμός· κάτοικοι που δεν αντιδρούν εχθρικά. Άλλοι τα ταΐζουν, άλλοι πανικοβάλλονται, κανείς όμως δεν τα σκοτώνει.

Το αποτέλεσμα είναι διπλό. Τα ζώα αναπαραγονται σε ρυθμούς πρωτοφανείς. Ταυτόχρονα, ενώ συναντούν τον άνθρωπο συχνότατα, δεν ισχύει το ίδιο και για τους προαιώνιους θηρευτές τους, ώστε να τους αναγνωρίζουν ως απειλή. Κατά συνέπεια, χάνουν τον φόβο τους γενικά, μένοντας εν πολλοίς απροστάτευτα. Από την άλλη μεριά, η αντίστοιχη ανθρώπινη εξοικείωση είναι επίσης ικανή να προκαλέσει θύματα. Το πρόβλημα λοιπόν επιδεινώνεται, ποικιλοτρόπως.

Παρά τη σοβαρότητα του, η ως τώρα συζήτηση παραμένει ρηχή. Εστιάζει κυρίως στη διαχείριση των περιστατικών. Νάρκωση, μεταφορά, ελεγχόμενη θήρα. Χρήσιμα εργαλεία, μα όχι δραστική λύση, διότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται σε ένα ζώο που κατέβηκε σε μία πόλη. Εντοπίζεται στις συνθήκες που το οδήγησαν.

Η όλη αντιμετωπίση είναι ζήτημα κρατικού σχεδιασμού. Απαιτεί ειδική διαχείριση των απορριμμάτων. Απαιτεί αστικό σχεδιασμό που δεν λειτουργεί ως μαγνήτης των ζώων. Απαιτεί ενημέρωση πολιτών, για το πώς τα βλάπτουν ταΐζοντάς τα. Αλλά πάνω απ’ όλα, απαιτεί κάτι πολύ πιο δύσκολο: επιστροφή μας στην ύπαιθρο.

Αυτή προφανώς δεν μπορεί να επιτευχθεί υπό όρους νοσταλγίας. Προϋποθέτει βιώσιμη στρατηγική: νέες καλλιέργειες, διαχείριση δασών, βιολογική κτηνοτροφία, εναλλακτική διαβίωση για αστούς. Ό,τι χρειάζεται για ανθρώπινη παρουσία παντού, όπως ίσχυε επί χιλιάδες χρόνια. Χωρίς αυτήν, τα σύνορα μεταξύ πόλης και φύσης θα συνεχίσουν να γίνονται πορώδη, έως ανύπαρκτα. 

Πάντως αν δεν αναστραφεί το φαινόμενο, η επόμενη αρκούδα δεν θα είναι είδηση. Θα είναι κανονικότητα, με απρόβλεπτη συνέχεια.