Θεσσαλονίκη: Πίεζαν ηλικιωμένη να τους γράψει το σπίτι και της στερούσαν το φαγητό
Μία από τις περιπτώσεις που περιγράφει ο Νικόλαος Μήττας αφορά γυναίκα άνω των 90 ετών, η οποία δεχόταν πιέσεις από πρόσωπα του περιβάλλοντός της προκειμένου να τους μεταβιβάσει το σπίτι της.
Μπορεί ένας ηλικιωμένος άνθρωπος να στερείται το φαγητό και τα φάρμακά του από εκείνους που υποτίθεται ότι βρίσκονται δίπλα του; Μπορεί να δέχεται απειλές για να παραχωρήσει το σπίτι ή τη σύνταξή του και να μην τολμά να μιλήσει; Η κακοποίηση στην τρίτη ηλικία δεν περιορίζεται στη σωματική βία. Συχνά παίρνει τη μορφή ψυχολογικής πίεσης, οικονομικής εκμετάλλευσης, παραμέλησης και στέρησης βασικών αναγκών, με τα ίδια τα θύματα να δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ή να καταγγείλουν όσα βιώνουν.
«Η κακοποίηση των ηλικιωμένων είναι βουβή και αυτό είναι πολύ σοβαρό πρόβλημα», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Σωματείου «Κέντρο Μελέτης Προβλημάτων, Ενημέρωσης και Αλληλεγγύης της 3ης Ηλικίας, Πνοή Ζωής», Νικόλαος Μήττας. Όπως εξηγεί, πρόκειται για ένα ζήτημα που για χρόνια παρέμενε σε μεγάλο βαθμό αθέατο, καθώς οι περισσότερες περιπτώσεις δεν φτάνουν στις αρμόδιες αρχές μέσα από καταγγελίες των ίδιων των θυμάτων. Αντίθετα, αρκετές φορές αποκαλύπτονται από συγγενείς ή τρίτους που αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει.
Ο φόβος, η ντροπή, η εξάρτηση από τα πρόσωπα που παρέχουν φροντίδα, αλλά και η πεποίθηση ότι η κακομεταχείριση αποτελεί μια κατάσταση που πρέπει να υπομείνουν, λειτουργούν αποτρεπτικά. Για αρκετούς ηλικιωμένους, η σκέψη ότι θα εκθέσουν την οικογένειά τους ή ότι μπορεί να χάσουν τον άνθρωπο από τον οποίο εξαρτώνται καθημερινά είναι αρκετή για να τους κρατήσει στη σιωπή.
Όταν η φροντίδα μετατρέπεται σε εκμετάλλευση
Μία από τις περιπτώσεις που περιγράφει ο Νικόλαος Μήττας αφορά γυναίκα άνω των 90 ετών, η οποία δεχόταν πιέσεις από πρόσωπα του περιβάλλοντός της προκειμένου να τους μεταβιβάσει το σπίτι της. Οι άνθρωποι που είχαν αναλάβει τη φροντίδα της φέρονται να της ασκούσαν εξευτελιστική συμπεριφορά, φτάνοντας στο σημείο να της στερούν ακόμη και το φαγητό.
Η κατάσταση έγινε αντιληπτή από συγγενείς της, οι οποίοι διαπίστωσαν τι συνέβαινε και κινητοποιήθηκαν. Το περιστατικό αναδεικνύει μία από τις πιο δύσκολες πλευρές της κακοποίησης στην τρίτη ηλικία: όταν το πρόσωπο που έχει αναλάβει να φροντίζει έναν ηλικιωμένο γίνεται τελικά εκείνο που τον εκμεταλλεύεται.
Ανάλογη εικόνα περιγράφει και η εντεταλμένη σύμβουλος Στρατηγικού Σχεδιασμού και Εξωστρέφειας του Δήμου Ωραιοκάστρου, Χριστίνα Αλίρη. Σε άλλη περίπτωση, ηλικιωμένος άνδρας απομακρύνθηκε από το σπίτι του με την προτροπή να μετακομίσει σε κατοικία συγγενικού προσώπου, ενώ στη συνέχεια το ακίνητό του πουλήθηκε.
Τα περιστατικά που ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια ενημερωτικής εκδήλωσης στο Ωραιόκαστρο αποτυπώνουν το εύρος του προβλήματος. Η ψυχολογική βία, η οικονομική εξάρτηση και η στέρηση βασικών αγαθών εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές, αλλά συχνά έχουν κοινό παρονομαστή την εκμετάλλευση της ευάλωτης θέσης ενός ηλικιωμένου ανθρώπου.
Από τη σύνταξη μέχρι τα φάρμακα: Οι μορφές της κακοποίησης
Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι οι περιπτώσεις ηλικιωμένων γυναικών που δεν διαθέτουν δική τους σύνταξη ή προσωπικό εισόδημα και εξαρτώνται οικονομικά από τους συζύγους τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η οικονομική εξάρτηση συνοδεύεται από προσβολές, απειλές και ψυχολογική κακοποίηση, χωρίς τα θύματα να αισθάνονται ότι μπορούν να αντιδράσουν.
Άλλοι ηλικιωμένοι βλέπουν τη σύνταξή τους να καταλήγει στα χέρια συγγενών, χωρίς να έχουν οι ίδιοι πρόσβαση στα χρήματά τους. Υπάρχουν, μάλιστα, περιπτώσεις στις οποίες τους στερούνται ακόμη και βασικές ανάγκες, όπως το φαγητό, η φαρμακευτική αγωγή ή οι απαραίτητες επισκέψεις στον γιατρό.
Η οικονομική εκμετάλλευση μπορεί να φτάσει μέχρι την άσκηση πιέσεων για την παραχώρηση χρημάτων και ακινήτων. Ορισμένοι ηλικιωμένοι έρχονται αντιμέτωποι με απειλές ότι, εάν δεν μεταβιβάσουν την περιουσία τους, θα βρεθούν στον δρόμο ή θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους και να οδηγηθούν σε κάποια δομή φιλοξενίας.
Η κακοποίηση, ωστόσο, δεν αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναφέρονται στο σχετικό ρεπορτάζ, περίπου το 20% των ηλικιωμένων που υφίστανται βία είναι άνδρες, οι οποίοι μπορεί επίσης να στερούνται τη σύνταξη, την τροφή ή τα απαραίτητα φάρμακά τους.
Γιατί οι ηλικιωμένοι δεν καταγγέλλουν τη βία
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην αντιμετώπιση του φαινομένου είναι η δυσκολία των θυμάτων να αναγνωρίσουν ότι αυτό που βιώνουν αποτελεί κακοποίηση. Η μακροχρόνια συνύπαρξη με έναν βίαιο σύντροφο, η οικονομική εξάρτηση ή η ανάγκη καθημερινής φροντίδας μπορεί να δημιουργήσουν την αίσθηση ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αντίδραση που περιγράφεται σε ενημερωτική δράση του Δήμου Ωραιοκάστρου. Η κοινωνική λειτουργός Θεοδώρα Πανταζοπούλου έθεσε στους συμμετέχοντες ένα απλό ερώτημα: εάν ένας σύζυγος μιλά άσχημα στη γυναίκα του, τη χτυπά και στη συνέχεια ζητά συγγνώμη, πρόκειται για βία που πρέπει να καταγγελθεί;
Οι απαντήσεις δεν ήταν πάντοτε αυτονόητες. Η σκέψη του κοινωνικού στιγματισμού, η δικαιολογία ότι «μετάνιωσε» ή ο φόβος για το τι θα πει η τοπική κοινωνία εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τέτοιες συμπεριφορές.
Παράλληλα, η συμπεριφορά ενός ανθρώπου που μεγαλώνει και γίνεται πιο απότομος ή επιθετικός μπορεί να αποδίδεται στην ηλικία ή στην κόπωση. Όπως επισημαίνει η Χριστίνα Αλίρη, υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκονται και άνθρωποι με ψυχολογικά προβλήματα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην υποτίμηση της σοβαρότητας της κατάστασης. Σε τέτοιες περιπτώσεις απαιτείται αξιολόγηση από ειδικούς και, όταν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία ή τη ζωή κάποιου, ενδέχεται να χρειάζεται ακόμη και απομάκρυνση του ατόμου που ασκεί βία από το σπίτι.
Η μοναξιά των ηλικιωμένων και η πρόταση για έναν «ηλεκτρονικό φίλο» στη Θεσσαλονίκη
Πέρα από την κακοποίηση, ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν πολλοί άνθρωποι της τρίτης ηλικίας είναι η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση. Η έλλειψη καθημερινής επικοινωνίας μπορεί να ενισχύσει την ευαλωτότητά τους και να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο την αποκάλυψη περιστατικών εκμετάλλευσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Σωματείο «Πνοή Ζωής» έχει καταθέσει στον Δήμο Θεσσαλονίκης πρόταση για τη δημιουργία ενός προγράμματος με την ονομασία «ηλεκτρονικός φίλος».
Η ιδέα προβλέπει τη συμμετοχή εθελοντών που θα επικοινωνούν τηλεφωνικά δύο φορές την εβδομάδα με δέκα ηλικιωμένους, οι οποίοι σπάνια βγαίνουν από το σπίτι τους και επιθυμούν να συμμετάσχουν. Στόχος είναι να αποκτήσουν μια σταθερή ανθρώπινη επαφή, μέσα από μια απλή τηλεφωνική συνομιλία που θα περιορίζει το αίσθημα της απομόνωσης.
Την πρόταση επιβεβαίωσε και ο αντιδήμαρχος Μέριμνας για την Τρίτη Ηλικία του Δήμου Θεσσαλονίκης, Παντελής Καζαντζίδης, σημειώνοντας ότι εξετάζονται οι δυνατότητες υλοποίησής της.
Πού μπορούν να απευθυνθούν τα θύματα και πώς μπορούν να εντοπιστούν τα περιστατικά
Σημαντικό ρόλο στην πρόληψη και στον εντοπισμό περιστατικών κακοποίησης μπορούν να διαδραματίσουν οι δημοτικές κοινωνικές υπηρεσίες και τα ΚΑΠΗ, καθώς διατηρούν τακτική επαφή με ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας.
Όπως αναφέρει η Χριστίνα Αλίρη, ακόμη και μια απλή συζήτηση με έναν ηλικιωμένο μπορεί να αποκαλύψει ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά. Μια ασυνήθιστη αλλαγή στη συμπεριφορά, η απομόνωση ή η διαφορετική εικόνα ενός ανθρώπου που μέχρι πρότινος συμμετείχε ενεργά στις δραστηριότητες του ΚΑΠΗ μπορεί να αποτελέσουν αφορμή για περαιτέρω διερεύνηση.
Σε κάθε περίπτωση, η βία δεν αποτελεί αναπόφευκτο κομμάτι της γήρανσης και δεν δικαιολογείται από την οικογενειακή σχέση ή την ανάγκη φροντίδας. Όπως τονίζει η ίδια, «η βία δεν έχει ηλικία».
Οι ηλικιωμένοι που υφίστανται βία μπορούν να απευθυνθούν στην αστυνομία, ενώ για γυναίκες που είναι θύματα έμφυλης ή ενδοοικογενειακής βίας υπάρχει και η τηλεφωνική γραμμή SOS 15900, μέσω της οποίας παρέχεται υποστήριξη από κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους και ειδικούς, καθώς και δυνατότητα νομικής βοήθειας.
Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι να πάψει η κακοποίηση των ηλικιωμένων να αντιμετωπίζεται ως ένα οικογενειακό ζήτημα που πρέπει να παραμένει κρυφό. Γιατί πίσω από τη σιωπή μπορεί να κρύβεται ένας άνθρωπος που στερείται την αξιοπρέπεια, την αυτονομία, ακόμη και τις βασικές προϋποθέσεις για να ζήσει με ασφάλεια.