28η Οκτωβρίου 1940: Η Θεσσαλονίκη, οι γυναίκες του πολέμου και η ιστορία πίσω από το «Όχι»

Η 28η Οκτωβρίου 1940 έχει συνδεθεί με μία λέξη: «Όχι». Πίσω από το σύνθημα, ωστόσο, κρύβονται γεγονότα, πρόσωπα και ιστορίες που ξεπερνούν την εικόνα του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά να απορρίπτει το ιταλικό τελεσίγραφο. Είναι η ιστορία μιας χώρας που βρέθηκε αντιμέτωπη με τον πόλεμο, μιας Θεσσαλονίκης που έπρεπε να προσαρμοστεί σε μια νέα πραγματικότητα και χιλιάδων γυναικών που ανέλαβαν έναν καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη του αγώνα.

Το πρωινό που άλλαξε την ιστορία

Λίγο πριν από τις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, έφτασε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Σκοπός της επίσκεψής του ήταν να επιδώσει το τελεσίγραφο της κυβέρνησης του Μπενίτο Μουσολίνι, με το οποίο η Ιταλία απαιτούσε την ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της από ελληνικό έδαφος και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της χώρας.

Η άρνηση της ελληνικής πλευράς θα σήμαινε την έναρξη του πολέμου. Ο Μεταξάς διάβασε το κείμενο και απέρριψε τις ιταλικές απαιτήσεις, αντιλαμβανόμενος ότι η αποδοχή τους θα ισοδυναμούσε με ουσιαστική παραίτηση από την ελληνική κυριαρχία.

Η απάντησή του, όπως καταγράφεται στις ιστορικές πηγές, δεν ήταν η μονολεκτική φράση «Όχι» που καθιερώθηκε αργότερα. Σύμφωνα με την αφήγηση του Γκράτσι, ο Έλληνας πρωθυπουργός απάντησε στα γαλλικά «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο». Η συνάντηση και η απόρριψη του τελεσιγράφου αποτελούν το σημείο αναφοράς για την επέτειο που τιμάται κάθε χρόνο στις 28 Οκτωβρίου.

Η ιταλική επίθεση εκδηλώθηκε τις πρώτες πρωινές ώρες από την Αλβανία, την οποία η Ιταλία είχε ήδη καταλάβει από το 1939, με κύρια κατεύθυνση την Ήπειρο. Η Ελλάδα εισερχόταν πλέον στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια περίοδο κατά την οποία μεγάλο μέρος της Ευρώπης βρισκόταν ήδη υπό την απειλή ή τον έλεγχο των δυνάμεων του Άξονα.

Τελικά, ποιος είπε το «Όχι» που έγινε σύμβολο;

Η καθιέρωση του «Όχι» ως συμβόλου της 28ης Οκτωβρίου δεν έγινε τυχαία. Η λέξη συμπύκνωσε την απόρριψη του τελεσιγράφου, αλλά και την απόφαση της χώρας να αντισταθεί στην ιταλική εισβολή.

Η ιστορική φράση συνδέθηκε με τον Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος ήταν πρωθυπουργός και επικεφαλής του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, μιας δικτατορίας που είχε εγκαθιδρυθεί το 1936. Η πολιτική φύση του καθεστώτος του δεν αναιρεί το γεγονός ότι εκείνος απέρριψε τις απαιτήσεις της Ιταλίας. Παράλληλα, η εξέλιξη του πολέμου και η αντίσταση του ελληνικού στρατού μετέτρεψαν την απόφαση σε υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας.

Η λέξη «Όχι» απέκτησε τη μορφή που γνωρίζουμε μέσα από τον Τύπο και τη δημόσια συζήτηση των ημερών. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, η εφημερίδα «Ελληνικόν Μέλλον» χρησιμοποίησε τη λέξη ως τίτλο κύριου άρθρου στις 30 Οκτωβρίου 1940, συμβάλλοντας στην καθιέρωσή της ως συνθήματος, ενώ η λέξη εμφανίζεται και σε τίτλο του «Ριζοσπάστη». Έτσι, η επέτειος έμεινε συνδεδεμένη τόσο με τη διπλωματική συνάντηση στην Κηφισιά, όσο και με την ευρύτερη αντίσταση απέναντι στην εισβολή.

Η Θεσσαλονίκη λίγο πριν και μετά το «Όχι»

Για τη Θεσσαλονίκη, το φθινόπωρο του 1940 ήταν μια περίοδος κατά την οποία η καθημερινότητα της πόλης άρχισε να αποκτά διαφορετικό χαρακτήρα. Η 28η Οκτωβρίου ακολούθησε λίγες ημέρες μετά τον εορτασμό του πολιούχου Αγίου Δημητρίου, στις 26 Οκτωβρίου, και την επέτειο της απελευθέρωσης της πόλης το 1912. Το εορταστικό κλίμα του Οκτωβρίου βρέθηκε σύντομα στη σκιά ενός πολέμου που θα επηρέαζε καθοριστικά την Ελλάδα και τη Μακεδονία.

Με την κήρυξη του πολέμου, η επιστράτευση, η αναχώρηση ανδρών για το μέτωπο και η ανάγκη προσαρμογής στις πολεμικές συνθήκες διαμόρφωσαν μια νέα πραγματικότητα. Η είδηση της σύγκρουσης δεν αφορούσε πλέον μόνο τις εξελίξεις στα σύνορα, αλλά και τις οικογένειες που έπρεπε να διαχειριστούν την απουσία των δικών τους ανθρώπων, την αβεβαιότητα και τον φόβο για όσα θα ακολουθούσαν.

Τα πρωτοσέλιδα και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων της εποχής αποτύπωναν την έναρξη των εχθροπραξιών, τις εξελίξεις στο μέτωπο και την ανάγκη ενημέρωσης των πολιτών. Μέσα από τον Τύπο μπορεί κανείς να παρακολουθήσει πώς μια διεθνής κρίση μετατράπηκε μέσα σε λίγες ώρες σε άμεση ελληνική υπόθεση.

Η Θεσσαλονίκη δεν έμεινε ανεπηρέαστη από τη συνέχεια του πολέμου. Στις 9 Απριλίου 1941, τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στην πόλη, εγκαινιάζοντας μια περίοδο Κατοχής που θα άφηνε βαθιά σημάδια στην ιστορία της. Η πείνα, οι διώξεις, η βία και η καταστροφή της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης αποτέλεσαν μερικές από τις πιο τραγικές πλευρές αυτής της περιόδου.

Οι γυναίκες του 1940: Οι αφανείς πρωταγωνίστριες

Στις φωτογραφίες και στις αφηγήσεις του ελληνοϊταλικού πολέμου, η εικόνα του στρατιώτη που προχωρά στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας κυριαρχεί. Ωστόσο, πίσω από το μέτωπο υπήρχαν χιλιάδες γυναίκες που συνέβαλαν με διαφορετικούς τρόπους στην προσπάθεια της χώρας να αντιμετωπίσει τον πόλεμο.

Ιδιαίτερα γνωστή είναι η συμβολή των γυναικών της Πίνδου και της Ηπείρου. Σε δύσβατες ορεινές περιοχές, γυναίκες συμμετείχαν στη μεταφορά εφοδίων, τροφίμων και πυρομαχικών, υποστηρίζοντας τον ανεφοδιασμό των στρατιωτών σε συνθήκες που δυσκόλευαν ακόμη και τις μετακινήσεις των οργανωμένων στρατιωτικών μονάδων.

Η προσφορά τους δεν περιοριζόταν στη μεταφορά υλικών. Οι γυναίκες της περιοχής συνέβαλαν στην υποστήριξη των στρατιωτών και στην αντιμετώπιση των πρακτικών αναγκών του μετώπου, σε ένα περιβάλλον όπου οι χαμηλές θερμοκρασίες, οι χιονοπτώσεις και η έλλειψη κατάλληλων δρόμων καθιστούσαν κάθε αποστολή ιδιαίτερα απαιτητική.

Παράλληλα, σε ολόκληρη τη χώρα, οι γυναίκες κλήθηκαν να διαχειριστούν τις συνέπειες της επιστράτευσης. Πολλές βρέθηκαν να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την οικογένεια και την καθημερινή επιβίωση, ενώ άλλες συνέβαλαν στην περίθαλψη τραυματιών και στην οργάνωση της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Η ιστορία τους έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αναδεικνύει ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο στην πρώτη γραμμή. Η υποστήριξη του στρατού, η φροντίδα των τραυματιών, η διαχείριση της έλλειψης αγαθών και η διατήρηση της οικογενειακής ζωής αποτέλεσαν κομμάτια μιας ευρύτερης προσπάθειας, στην οποία οι γυναίκες είχαν καθοριστική συμμετοχή.

Στη Θεσσαλονίκη, όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις, οι οικογένειες έπρεπε να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Η αναχώρηση των ανδρών για το μέτωπο σήμαινε συχνά ότι οι γυναίκες αναλάμβαναν περισσότερες ευθύνες, σε μια περίοδο που η αβεβαιότητα και οι ελλείψεις θα γίνονταν ολοένα εντονότερες.

Η συμβολή των γυναικών δεν αποτυπώνεται πάντα με την ίδια πληρότητα στις επίσημες αφηγήσεις για το έπος του 1940. Ωστόσο, η παρουσία τους στο μέτωπο και στα μετόπισθεν αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του πολέμου.