22η ΔΕΒΘ: Η Μαρία Μπούρη για τα οφέλη της ανάγνωσης από βρεφική ηλικία

Πριν ακόμη μιλήσει, ένα παιδί αρχίζει να «χτίζει» τη σχέση του με τη γλώσσα, τον κόσμο και τους άλλους. Οι ιστορίες και η αφήγηση, η πεμπτουσία του βιβλίου, μπορούν να κάνουν την διαφορά στην γνωστική ανάπτυξη του ανθρώπου, από του πρώτους ακόμη μήνες ζωής. Με αφορμή τις δράσεις για την προώθηση της φιλαναγνωσίας, και μάλιστα σε πολύ νεαρές ηλικίες, που διοργανώνει η 22η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, η επίκουρη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και παιδίατρος Μαρία Μπούρη εξηγεί στο theopinion πως η μεγαλόφωνη ανάγνωση συμβάλλει στη διαμόρφωση του εγκεφάλου, ενισχύει τη γλωσσική ανάπτυξη και θεμελιώνει τις πρώτες σχέσεις φροντίδας που καθορίζουν την πορεία του παιδιού.

Ερ 1: Ποια είναι τα πολλαπλά οφέλη της ανάγνωσης, ιδίως αν οι αναγνωστικές δραστηριότητες ξεκινήσουν από πολύ πρώιμη ηλικία;

H ένταξη του βιβλίου και της ανάγνωσης στην καθημερινότητα του παιδιού από τη βρεφική ηλικία, δηλαδή κατά τα κρίσιμα για την ανάπτυξη πρώτα χρόνια της ζωής του, έχει πολύ σημαντική επίδραση στη γλωσσική, γνωστική και ψυχοκοινωνική του εξέλιξη. Συγκεκριμένα, η συστηματική μεγαλόφωνη ανάγνωση κατά την προσχολική ηλικία προάγει την αντίληψη και την έκφραση του λόγου από το παιδί, τη σχολική του ετοιμότητα καθώς και τις αναγνωστικές δεξιότητες που θα αναπτύξει καθώς μεγαλώνει. Επιπλέον, οι θετικές αλληλεπιδράσεις των μικρών παιδιών με τα πρόσωπα φροντίδας γύρω από το βιβλίο, αποτελούν εμπειρίες που υποστηρίζουν και ενισχύουν τις θεμελιώδεις σχέσεις φροντίδας, τις πρώιμες δηλαδή εκείνες σχέσεις που είναι καθοριστικές για την αναπτυξιακή πορεία των παιδιών και την ψυχοσυναισθηματική τους εξέλιξη.

Ερ. 2: Υπάρχει κάποιο κρίσιμο «παράθυρο» ανάπτυξης αναγνωστικών συνηθειών και τι χάνεται αν αυτό χαθεί;

Υπάρχει πράγματι ένα κρίσιμο χρονικό διάστημα, από τη γέννηση ως την ηλικία των 5 ετών περίπου, τότε που διαμορφώνεται το νευρωνικό δίκτυο του εγκεφάλου, γεγονός που σημαίνει ότι θετικά ερεθίσματα, όπως η μεγαλόφωνη ανάγνωση, προάγουν τις νευρικές εκείνες συνδέσεις μεταξύ των εγκεφαλικών κέντρων που θα συναποτελέσουν το «δίκτυο της ανάγνωσης» στον εγκέφαλό μας. Αλλά δεν αρκεί μόνο αυτό, η σημασία της πρώιμης αυτής περιόδου έγκειται επίσης στο γεγονός ότι στη διάρκειά της θεμελιώνονται και αναπτύσσονται οι πρώιμες «τροφοδοτικές» σχέσεις παιδιών-γονιών: είναι η περίοδος όπου οι εμπειρίες φροντίδας είναι διαμορφωτικές της ψυχικής και σωματικής υγείας του παιδιού με επιπτώσεις στη μετέπειτα ζωή του.

Αν λοιπόν το βιβλίο αποτελέσει μέρος των υγιών πρωταρχικών σχέσεων με τους γονείς, αυτό αποτελεί αποφασιστικό παράγοντα για την εγκατάσταση αναγνωστικών συνηθειών. Αν για διάφορους λόγους κάτι τέτοιο δεν συμβεί, δεν χάνεται, όπως επισημαίνει η ψυχαναλύτρια Marie Bonnafé στο βιβλίο της Τα βιβλία κάνουν καλό στα μωρά, η δυναμική των παιδιών αλλά μάλλον «στερεύει» το ενδιαφέρον τους για τον γραπτό λόγο. Και εδώ η συμβολή των εκπαιδευτικών είναι κρίσιμη καθώς μέσα από δημιουργικές δράσεις γύρω από το βιβλίο και την ανάγνωση μπορούν να δώσουν την ευκαιρία να ενεργοποιηθεί το λανθάνον δυναμικό των παιδιών ή των εφήβων και να κινηθούν προς τον ανοιχτό ορίζοντα του βιβλίου και της ανάγνωσης.

Ερ. 3: Πώς ανταγωνίζεται το βιβλίο την άμεση ανταμοιβή της οθόνης;

Οι οθόνες είναι πράγματι ένας μεγάλος αντίπαλος που προσφέρει άμεση ευχαρίστηση θα έλεγα παρά ανταμοιβή: παρακάμπτει μεν τον «κόπο» της ανάγνωσης αλλά προτάσσει μια ικανοποίηση που είναι μεν άμεση αλλά μοναχική… Επίσης, η υψηλότερη χρήση οθονών έχει συσχετιστεί με μικρότερη ωρίμανση των νευρικών οδών που υποστηρίζουν δεξιότητες αναδυόμενου γραμματισμού, ενώ η «διαλογική» ανάγνωση βιβλίων με έναν ενήλικα οδηγεί, σύμφωνα με τις έρευνες, σε μεγαλύτερη ενεργοποίηση των ικανοτήτων των παιδιών που αφορούν τις λεγόμενες ανώτερες λειτουργίες του εγκεφάλου, δηλαδή την προσοχή και την σκέψη, σε σχέση με την ανάγνωση των ίδιων βιβλίων μέσω οθόνης. Και βέβαια, καμία οθόνη δεν μπορεί να προσφέρει το γόνιμο έδαφος στο οποίο θα καλλιεργηθεί η πραγματική αγάπη για το βιβλίο και την ανάγνωση, δηλαδή τη σχέση ασφάλειας και φροντίδας με τα αγαπημένα μας πρόσωπα.

Ερ. 4: Τι θα συμβουλεύατε ένα γονιό που θέλει να εμφυσήσει την αγάπη για το βιβλίο στο παιδί του αλλά το παιδί του αντιστέκεται;

Κατ’ αρχήν θα πρέπει να λειτουργήσει με το παράδειγμά του: ένας γονιός που αγαπάει το διάβασμα, που αγαπάει το βιβλίο και δεν το αντιμετωπίζει ως «χρηστικό αντικείμενο» και κυρίως συζητά γύρω από τα αναγνώσματά του, καθιστά δηλαδή τους άλλους κοινωνούς της μαγείας και του πλούτου της ανάγνωσης, αφενός θα λειτουργήσει ως πρότυπο για τα παιδιά του, αφετέρου θα επιδιώξει να μοιραστεί μαζί τους τη δική του αγάπη για τα βιβλία.

Τα παιδιά αντιστέκονται ή αρνούνται το διάβασμα και τα βιβλία όταν αυτά συνδεθούν με την επιτακτικότητα της χρήσης τους, ή αντιμετωπισθούν από τους γονείς, ή τους εκπαιδευτικούς, ως χρηστικά μέσα για την σχολική επίδοση, την αποτελεσματικότητα ή την επαγγελματική επιτυχία.

Ένα παιδί που θα συνδέσει το βιβλίο με την απόλαυση της ανάγνωσης μαζί με τα αγαπημένα πρόσωπα, μιας ανάγνωσης που γίνεται αβίαστα και για τη χαρά της ίδιας της ιστορίας, όχι μόνο δεν θα το αρνηθεί αλλά θα αναπτύξει και ένα εσωτερικό κίνητρο για το βιβλίο, την ανάγνωση αλλά και την ίδια τη γνώση.

Ερ. 5: Στις μέρες μας όλο και περισσότερα παιδιά αντιμετωπίζουν είτε μαθησιακές δυσκολίες είτε διαγιγνώσκονται με αναπτυξιακές διαταραχές (είτε με ΔΕΠΥ είτε στο φάσμα). Χρειάζονται κάποιες διαφοροποιημένες στρατηγικές στην περίπτωση αυτών των παιδιών;

Στην περίπτωση αυτή, τόσο οι εκπαιδευτικοί όσο και τα πρόσωπα φροντίδας των παιδιών με αναπτυξιακές διαταραχές μπορούν, έχοντας την κατάλληλη εκπαίδευση, να αξιοποιήσουν τα βιβλία και τις ιστορίες με τρόπους που θα είναι πιο οικείοι για τα παιδιά στις περιπτώσεις αυτές, π.χ. μέσω της κατάλληλης εικονογράφησης και με την υποστήριξη ενός ενήλικα, θα μπορεί το παιδί να «διαβάσει» το βιβλίο ακόμη και αν δεν είναι σε θέση να χειριστεί με επάρκεια τον λόγο. Και μην ξεχνάμε ότι το βιβλίο στα κατάλληλα χέρια μπορεί να λειτουργήσει και ως θεραπευτικό εργαλείο και στις περιπτώσεις παιδιών με αναπτυξιακές δυσκολίες.

Ως προς τις μαθησιακές διαταραχές που αναφερθήκατε, έρευνες επισημαίνουν ότι, σε έναν τουλάχιστον βαθμό, ρόλο παίζουν παράγοντες όπως η μειωμένη εξοικείωση των παιδιών με τα βιβλία και την ανάγνωση και γενικά η ελλιπής ενεργοποίηση των δυνατοτήτων που χρειάζονται για μια δημιουργική προσέγγιση του γραπτού λόγου- γεγονός που δηλώνει ότι οι αναγνωστικές δραστηριότητες από την πρώιμη ηλικία είναι πολύ πιθανό να ενεργήσουν αποτρεπτικά για πολλές από τις δυσκολίες που χαρακτηρίζονται ως «μαθησιακές».

Ερ. 6: Σχετικά με την προαγωγή της φιλαναγνωσίας στην παιδική ηλικία, ποιο θεωρείτε ότι είναι το μεγαλύτερο κενό σήμερα στην Ελλάδα: η έλλειψη δεδομένων, η αδυναμία εφαρμογής ή η απουσία συνεργασίας μεταξύ διαφορετικών επιστημονικών πεδίων;

Θα έλεγα ότι διαθέτουμε πλέον τεκμηριωμένα δεδομένα όπως και καλές πρακτικές από τις οποίες θα μπορούσαμε να αντλήσουμε έμπνευση, αυτό που κυρίως χρειάζεται είναι η συνεργασία μεταξύ επιστημονικών πεδίων: και εδώ θα σκεφτόμουν τις ειδικότητες επαγγελματιών υγείας της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που απευθύνονται στο παιδί και την οικογένεια, δηλαδή παιδιάτρους και επισκέπτες/τριες υγείας, καθώς και βιβλιοθηκονόμους σε παιδικές βιβλιοθήκες, παιδαγωγούς προσχολικής ηλικίας και εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας/δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Απαιτείται οργανωμένη και πολυεπίπεδη προσπάθεια – η εμπειρία μας από το πιλοτικό πρόγραμμα του Διαβάζοντας Μεγαλώνω με στόχο την προαγωγή του αναδυόμενου γραμματισμού το οποίο εφάρμοσαν επισκέπτριες υγείας δημοσίων δομών πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας στην Αττική, έδειξε ότι οι γονείς είναι πολύ δεκτικοί να εντάξουν το βιβλίο στην καθημερινότητα της οικογένειας, εφόσον λάβουν την κατάλληλη ενημέρωση και υποστήριξη. Η πλαισίωσή τους από ένα συντονισμένο δίκτυο επαγγελματιών υγείας και παιδείας καθώς και παιδικών και εφηβικών βιβλιοθηκών είναι αποφασιστική για την καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας από την μικρή ηλικία αλλά και την διάθεση των κατάλληλων ανά ηλικία βιβλίων σε όλα ανεξαιρέτως τα παιδιά.

Εκδηλώσεις • Παρασκευή 8 Μαΐου, στις 18.00 (Αμφιθέατρο, Κεντρική Βιβλιοθήκη), με θέμα την ανάγνωση από τη βρεφική ηλικία και απευθύνεται σε γονείς, παιδαγωγούς και επαγγελματίες υγείας. Συμμετέχουν η Μαρία Μπούρη, παιδίατρος, η Σίσσυ Τσιφλίδου, εκπαιδευτικός και η Άβα Χαλκιαδάκη, ερευνήτρια αναγνωστικών πολιτικών. Διαβάζει η Γόνη Λούκα, ηθοποιός και εμψυχώτρια αναγνωστικών δράσεων. • Σάββατο 9 Μαΐου, στις 11.00-12.00 (Παιδικό Τμήμα της Κεντρικής Βιβλιοθήκης) ανάγνωση για παιδιά 12–24 μηνών και στις 12:00–13:00 για παιδιά 2–4 ετών. Ο αριθμός των θέσεων είναι περιορισμένος και απαιτείται η συμπλήρωση δήλωσης συμμετοχής.