Ερωτικά σκάνδαλα στη λογοτεχνία

Στη λογοτεχνία, η ζωή και η τέχνη σπάνια στέκονται απέναντι η μία στην άλλη σαν δύο καθρέφτες.

Yπάρχουν σκάνδαλα που συγκλόνισαν την εποχή τους και άλλα που πέρασαν στα ψιλά της ιστορίας της λογοτεχνίας, για να επιστρέψουν αργότερα, όταν τα αρχεία άνοιξαν, τα ημερολόγια μίλησαν και οι επιστολές ξαναβγήκαν στο φως. Στη λογοτεχνία, η ζωή και η τέχνη σπάνια στέκονται απέναντι η μία στην άλλη σαν δύο καθρέφτες. Πιο συχνά διαπερνούν η μία την άλλη, σαν δύο φλέβες που συναντιούνται κάτω από το δέρμα, σαν ένα ποτάμι που μεταφέρει τον παλμό της εμπειρίας μέσα στη μορφή και επιστρέφει, αλλοιώμένη, πίσω στη ζωή.

Ίσως γι’ αυτό κι εμείς, ως αναγνώστες, δεν είμαστε ποτέ απολύτως αθώοι. Στεκόμαστε κάπου ανάμεσα στο βίωμα και στη δημιουργία, μάρτυρες αλλά και ηδονοβλεπτικοί αναγνώστες μιας μεταμόρφωσης, ακριβώς στο σημείο που ο έρωτας παύει να είναι ιδιωτική υπόθεση και γίνεται πρώτη ύλη, καύσιμο δημιουργικότητας και έμπνευση.

Το πλέον διαβόητο βικτωριανό σκάνδαλο. Λονδίνο, 1895

Στο Albemarle Club, μια κάρτα περιμένει τον Όσκαρ Ουάιλντ. Δεν είναι ερωτική επιστολή, ούτε πρόσκληση, τότε σημείωμα θαυμασμού. Είναι μια κατηγορία, γραμμένη σχεδόν σαν ανορθόγραφη βρισιά από τον Μαρκήσιο του Κουίνσμπερι, πατέρα του λόρδου Άλφρεντ Ντάγκλας, αντικείμενο του πόθου του σπουδαίου Βρετανού συγγραφέα. Μια μικρή κάρτα επισκεπτηρίου, που θα ανοίξει τον δρόμο για μια από τις πιο διαβόητες δίκες της βικτωριανής Αγγλίας…

Αυτό που ακολούθησε -δίκες, δημόσιος εξευτελισμός, καταδίκη για “gross indecency” (βαριά ασέλγεια)- δεν ήταν τίποτε λιγότερο από μια κρατική παρέμβαση στον ερωτικό βίο, που κατέλεξε να εξορίσει έναν συγγραφέα από το ίδιο του το έργο. Μετά τη φυλάκιση, ο Ουάιλντ δεν επιστρέφει ποτέ πραγματικά. Το De Profundis και η Ballad of Reading Gaol μοιάζουν περισσότερο με λογοτεχνικά διαμάντια που σχηματίστηκαν κάτω από την πίεση του πόνου και της μοναξιάς,

Η γέννηση του celebrity scandal

Όσοι νομίζουν ότι η διασημότητα με όλες της την τελετουργική κατανάλωση ιδιωτικής ζωής, γεννήθηκε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, αρκεί να ρίξουν, έστω, μια ματιά στον 19ο. Εκεί κινείται το ποιητικό δαιμόνιο που ακούει στο όνομα λόρδος Βύρων, ένας ποιητής που διαβάζεται παράλληλα με τα σκάνδαλά του.

Brocket Hall, Δεκέμβριος 1812.

Η Λαΐδη Καρολάιν Λαμπ οργανώνει μια φωτιά στους χώρους της έπαυλης. Κορίτσια της περιοχής, ντυμένα στα λευκά, χορεύουν γύρω από τη φωτιά. Ένας ακόλουθός της απαγγέλλει στίχους που έχει γράψει τη ίδια για την περίσταση. Στη φωτιά ρίχνονται αντίγραφα από γράμματα του Βύρωνα και άλλα ερωτικά ενθύμια. Σε ορισμένες αφηγήσεις αναφέρεται και το κάψιμο ομοιώματος του ποιητή.

Η σχέση του με τη Λαίδη Καρολάιν Λαμπ, κάτι πολύ παραπάνω από θυελλώδης, έχει χαρακτηριστικά δημόσιας παράστασης. Εκείνη τον περιγράφει ως “mad, bod and dangerous to know” -τρελό, κακό και επικίνδυνο να τον γνωρίζεις- και η φράση κολλάει πάνω του σαν δεύτερο όνομα. Ο γάμος του με την Αναμπέλα Μίλμπανκ, οι φήμες για τη σχέση με την ετεροθαλή αδελφή του, Αγκούστα Λι, η φυγή του από την Αγγλία, όλα μαζί δημιουργούν έναν ιδιόμορφο μύθο. Ο Βύρων δεν φαίνεται να αναλώνεσαι από το σκάνδαλο. Τρέφεται από αυτό. Ελάχιστους μήνες πριν τον θάνατό του γράφει ποίημα για την «Κόρη των Αθηνών», ένα 12χρονο κορίτσι, και λίγες εβδομάδες αργότερα για ένα αγόρι στο Μεσολόγγι.

Ερωτικά τρίγωνα

Χένρι Μίλερ-Τζουν Μίλερ-Αναΐς Νιν. Παρίσι, 1927

Η Τζουν Μίλερ φεύγει για την Ευρώπη με την Τζιν Κρόνσκι, αφήνοντας πάω της τον Χένρι Μίλερ στη Νέα Υόρκη. Η ζήλια δεν έχει ακόμη γίνει πρόζα, αλλά ήδη δουλεύει μέσα του. Η γυναίκα που τον εγκαταλείπει θα επιστρέψει αργότερα ως μορφή, ως εμμονή, ως μυθιστορηματικό φάντασμα.

Στο Παρίσι του 1931, η Αναΐς Νιν μπαίνει στη ζωή του Χένρι Μίλερ τη στιγμή που εκείνος παλεύει ακόμη να πετύχει ως συγγραφέας. Ζει φτωχικά, γράφει με λύσσα, κουβαλάει από την Αμερική έναν γάμο που έχει γίνει μύθος πριν γίνει παρελθόν. Η γυναίκα αυτού του μύθου είναι η Τζουν Μίλερ: χορεύτρια, ερωμένη, μούσα. Ο Μίλερ την έχει ήδη μετατρέψει σε υλικό. Η Τζουν εμφανίζεται ως Μόνα στον Τροπικό του Καρίνου και σε άλλα αυτοβιογραφικά του έργα, ενώ ο γάμος τους βρίσκεται στο κέντρο της τριλογίας Η Ρόδινη Σταύρωση.

Το ερωτικό τρίγωνο Αναΐς Νιν-Χένρι Μίλερ – Τζουν Μίλερ μοιάζει με ένα ιδιόμορφο λογοτεχνικό εργαστήρι. Ο Χένρι κάνει την Τζουν μυθιστορηματική φιγούρα. Η Νιν κάνει τον Χένρι και την Τζουν πρωταγωνιστές του δικού της ημερολογίου. Η Τζουν, που δεν αφήνει πίσω της ισοδύναμο έργο, επιβιώνει μέσα από τις παραμορφώσεις των άλλων -η κατάρα της μούσας που δεν δημιουργεί, αλλά γίνεται το υλικό από το οποίο δημιουργούν οι άλλοι.

Τα ημερολόγια της Νιν, την περίοδο που γνωρίζει το ζευγάρι, καταγράφουν τη στιγμή όπου η επιθυμία γίνεται τεχνική γραφής. Η Τζουν γίνεται Μόνα στα βιβλία του Μίλερ, ενώ για την Αναΐς Νιν υπήρξε αντικείμενο πόθου, μίμησης και λογοτεχνικής προβολής. Η σχέση τους, απ’ όσο γνωρίζουμε, έμεινε παρισσότερο στην περιοχή της επιθυμίας παρά της ολοκληρωμένης σχέσης.

Τεντ Χιουζ-Σύλβια Πλαθ Άσια Ουέβιλ. Λονδίνο, 1962.

Ένα ταξίδι στην Ιρλανδία μοιάζει να υπόσχεται συμφιλίωση. Η Σύλβια Πλαθ και ο Τεντ Χιουζ κουβαλούν ήδη μέσα τους τη ρήξη, αλλά ακόμη υπάρχει η φαντασίωση ότι κάτι μπορεί να περισωθεί. Εκείνος φεύγει. Εκείνη μένει πίσω με τις αποσκευές.

Λίγους μήνες αργότερα, στο Λονδίνο, η Σύλβια Πλαθ γράφει τα ποιήματα που θα συγκροτήσουν τη θρυλική πλέον συλλογή Ariel. Ο Τεντ Χιουζ την έχει ήδη εγκαταλείψει. Η Άσια Γουέβιλ έχει εισχωρήσει στην αφήγηση πριν ακόμη ειπωθεί ξεκάθαρα. Μετά τον θένατο της Πλαθ, αρχίζει μια μάχη για το τι θα μείνει.

Λονδίνο, 1965.

Το Ariel εκδίδεται και γνωρίζει τρομερή επιτυχία. Η Πλαθ είναι ήδη νεκρή, αλλά ανάμεσα στην ποιητική της φωνή και τους αναγνώστες της μεσολαβεί η επιμέλεια του Τεντ Χιουζ, του ανθρώπου που αν και την εγκατέλειψε, την κληρονόμησε, καθώς δεν είχε εκδοθεί ακόμη το διαζύγιο τους την στιγμή του θανάτου της. Ο Χιουζ έχει αλλάξει τη διάταξη των ποτημάτων και έχει καταστρέψει το τελευταίο της ημερολόγιο, διαμορφώνοντας έτσι οριστικά τη διαδρομή της ανάγνωσης.

Από την άλλη, η «τρίτη γυναίκα» Άσια Γουέβιλ ζει την δική της τραγωδία. Μπαίνει στην ιστορία ως “η άλλη γυναίκα”, αλλά μετά τον θάνατο της Πλαθ ζει μέσα σε ένα σπίτι όπου η νεκρή δεν έχει φύγει ποτέ. Μοιάζει «στοιχειωμένη» από το πνεύμα της μεγάλης ποιήτριας και το 1969 αυτοκτονεί αντιγράφοντας σε κάθε λεπτομέρεια την αυτοκτονία της Πλαθ. Μόνη ακόμη πιο τραγική διαφορά, το ότι παίρνει μαζί και την κόρη της με τον Χιουζ. Ακόμη και σα μεταγενέστερα ποιήματα του Χιουζ, η Γουέβιλ εμφανίζεται σαν να είναι εγκλωβισμένη στη σκιά της Πλαθ.

Ανολοκλήρωτοι έρωτες. Αγία Πετρούπολη, 1843.

Στην όπερα, ένας νεαρός Ρώσος συγγραφέας αντικρύζει για πρώτη φορά την Πολίν Γκαρσία Βιαρντό, ήδη διάσημη μέτζο-σοπράνο της ευρωπαϊκής σκηνής. Ο Ιβάν Τουργκένιεφ δεν γνωρίζει ακόμη ότι αυτή η συνάντηση θα του αλλάξει όχι μόνο την ερωτική ζωή, αλλά και τη γεωγραφία της ύπαρξής του.

Την ερωτεύτηκε σχεδόν αμέσως και την ακολούθησε, πρακτικά, για το υπόλοιπο της ζωής του. Ο Orlando Figes, στο The Europeans: Three Lives and the Making of a Cosmopolitan Culture, τοποθετεί ακριβώς αυτή τη σχέση στο κέντρο μιας ολόκληρης ευρωπαϊκής πολιτισμικής ιστορίας. Η Πολίν ήταν παντρεμένη με τον Λουί Βιαρντό, συγγραφέα, κριτικό και άνθρωπο των τεχνών. Εκείνος παραμένει παρών. Το τρίγωνο δεν διαλύεται ποτέ!

Παρίσι, Μπάντεν-Μπάντεν, ξανά Παρίσι.

Ο Τουργκένιεφ μετακινείται μαζί τους, ζει κοντά τους, οργανώνει τη ζωή του γύρω από μια γυναίκα που δεν γίνεται ποτέ “δική του”. Η κόρη του μεγαλώνει κοντά στην οικογένεια Βιαρντό. Στα μυθιστορήματά του, οι άντρες συναντούν συχνά γυναίκες που δεν παραδίδονται ολοκληρωτικά, γυναίκες που διατηρούν μια αδιαπέραστη απόσταση.

Το έγκλημα των λέξεων. Αγγλία, 1912

Η Φρίντα Γουίκλι, παντρεμένη με τον καθηγητή Έρνεστ Γουίκλι και μητέρα τριών παιδιών, φεύγει με τον νεότερό της Ντ. Χ. Λόρενς. Η σκηνή έχει τη βαρύτητα ενός κοινωνικού εγκλήματος για την προπολεμική Αγγλία. Μια γυναίκα αφήνει γάμο, παιδιά, τάξη, ασφάλεια.

Η σχέση τους υπήρξε θυελλώδης, με αναφορές σε λεκτική και σωματική βία και από τις δύο πλευρές. Η έντασή της βοηθά να κατα λάβουμε γιατί στον Λόρενς ο έρωτας σπάνια εμφανίζεται ως γαλήνη. Είναι σύγκρουση, τάξη, σώμα, εξουσία, πάλη.

Η Φρίντα θεωρείται σημαντικό πρότυπο για πολλές γυναικείες μορφές του συγγραφικού του σύμπαντος, από την Ούρουυλα στις Έρωτευμένες Γυναίκες μέχρι την Κόνι στον Έραστή της Λαίδης Τσάτερλι. Το μεγαλύτερο σκάνδαλο, όμως, αφορά το ίδιο το βιβλίο. Εκδόθηκε ιδιωτικά το 1928, λογοκρίθηκε για δεκαετίες, και η δίκη του εκδοτικού οίκου Penguin το 1960 στη Βρετανία έγινε ορόσημο για τα όρια της “αισχρότητας” στη λογοτεχνία.

Λονδίνο, 1960. Old Bailey.

Ο εισαγγελέας ρωτά τους ενόρκους αν θα ήθελαν να διαβάσει αυτό το βιβλίο η γυναίκα τους ή οι υπηρέτες τους. Η φράση, σχεδόν άθελά της, ξεσκεπάζει περισσότερα από όσα θέλει να αποδείξει, καθώς αποκαλύπτεται ότι δεν δικάζεται μόνο ένα μυθιστόρημα με ερωτικές σκηνές. Ποιος επιτρέπεται να διαβάζει; Ποιος επιτρέπεται να επιθυμεί; Ποια γλώσσα θεωρείται ανεκτή όταν μιλά για το σώμα;

Αν κάτι ενώνει αυτές τις ιστορίες, δεν είναι απαραίτητα η ένταση των σχέσεων. Είναι το γεγονός ότι καμία δεν μένει εκεί όπου ξεκίνισε. Ο έρωτας περνάει στη γραφή και τη γραφή επιστρέφει στη ζωή…