Το περίκλειστο πανεπιστήμιο δεν είναι πανεπιστήμιο

Μόναχο, 15 Φεβρουαρίου 2026.

Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου, στις 16:00 το απόγευμα. Η διάλεξη στη Σχολή Πολιτικής Οικονομίας του Ludwig Maximilian Πανεπιστημίου είχε ολοκληρωθεί σε μια αίθουσα παραδόσεων που τη γέμισαν φοιτητές, αλλά και πολίτες του Μονάχου. Με συναδέλφισσες και τρεις φίλους από την ελληνική κοινότητα περπατήσαμε στο πάρκο της πανεπιστημιούπολης. Είχε καλό καιρό και ως εκ τούτου πολύ κόσμο.

Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου, το πρωί στις 09:00 ήταν το καθορισμένο ραντεβού με το γραφείο διεθνών σχέσεων στο Johannes Kepler Πανεπιστήμιο του Linz. Μόλις τελείωσα, ένιωσα μια νοσταλγία να επισκεφτώ τη μεγάλη αίθουσα διαλέξεων, όπου πέρασα αρκετές ώρες (σίγουρα λιγότερες από όσο θα έπρεπε…). Παραδόσεις δεν είχε – ξεκίνησε η περίοδος της αποκριάς – αλλά τα κτίρια ήταν ανοικτά: μπήκα στο πλήρως ανακαινισμένο αμφιθέατρο, πέντε φοιτήτριες και δύο φοιτητές κάθονταν διάσπαρτα και μελετούσαν. Επιστρέφοντας έπεσε το μάτι μου σε μια αφίσα που μου θύμισε πολλά: το παράρτημα της Ένωσης Φοιτητών Αυστρίας διοργανώνει την επόμενη εβδομάδα αποκριάτικο πάρτι στη φοιτητική λέσχη.

Παρασκευή και 13. Είπα να αξιοποιήσω την επιστροφή επισκεπτόμενος το Salzburg. Περιδιαβαίνοντας τα στενά της παλιάς πόλης παρασύρθηκα από τους ήχους μιας υπαίθριας μπάντας. Ψάχνοντάς την βρέθηκα στο φουαγιέ ενός παλιού, επιβλητικού κτιρίου, διπλά στην πλατεία του καθεδρικού. Μετά από λίγο αντιλήφθηκα ότι βρισκόμουν στην ιστορική έδρα του Paris Londron Πανεπιστημίου της πόλης.

Δημόσιοι χώροι, ελεύθερη πρόσβαση, περιβάλλον που σε προκαλεί να το σεβαστείς, μελέτη, κοινωνικοποίηση, ψυχαγωγία, επιστήμη, πολιτισμός κι ελευθερία. Με άλλα λόγια, Πανεπιστήμιο!

Πρώτο βήμα για τη βελτίωση είναι η αναγνώριση! Κι εμείς, τα δικά μας πανεπιστήμια, δεν είμαστε σε αυτήν την κατάσταση που περιέγραψα. Τρεις οι βασικοί λόγοι, βάζοντάς τους σε σειρά σημαντικότητας: πρώτος και βασικός, η προκλητική υποχρηματοδότησή τους! Ο δημόσιος προϋπολογισμός των ιδρυμάτων μας δεν αρκεί, όχι για την ανακαίνιση – αυτή θεωρείται πολυτέλεια – μα ούτε για τη στοιχειώδη συντήρηση των υποδομών! Ανταποκρινόμενος στην απαιτούμενη αυτοκριτική, δεύτερος λόγος η αναποτελεσματική αυτοδιοίκηση. Από τη μία η γραφειοκρατία που επιβιώνει παρά την υιοθέτηση των νέων τεχνολογιών, αφετέρου ένα πολύπλοκο και αναποτελεσματικό, έως και πολιτικά απαράδεκτο νομικό πλαίσιο, συν την ευθυνοφοβία που έχει εμποτίσει όλον τον δημόσιο τομέα της χώρας. Τρίτος λόγος, η έλλειψη σεβασμού στον δημόσιο χώρο και στη δημόσια περιουσία εν γένει, όλων μας, ατόμων, συλλογικοτήτων, εντός και εκτός πανεπιστημίου.

Αλλάζει η κατάσταση; Βεβαίως! Αλίμονο αν την αποδεχτούμε ως τέτοια. Αλλάζει αν αντιστραφούν οι ως άνω όροι που τη διατηρούν. Αν το κράτος επιλέξει να επενδύσει στο ελληνικό, δημόσιο, δημοκρατικό πανεπιστήμιο, αν τα συλλογικά όργανα αυτοδιοίκησής του ανταποκριθούν στις ευθύνες τους, διατηρώντας όμως ταυτόχρονα τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα τους!

Σίγουρα όμως δεν θα αλλάξει αν κλειστούμε κι άλλο στον εαυτό μας, αν βάλλουμε κι άλλες περιφράξεις, κι άλλα τουρνικέ, αν κάνουμε την πανεπιστημιούπολη ακόμη πιο δυσπρόσιτη για τους πολίτες.

Άλλωστε ένα περίκλειστο ίδρυμα δεν είναι πανεπιστήμιο. Μπορεί να είναι σχολές ειδικού σκοπού, εκπαιδευτικά ιδρύματα σε καθεστώτα «ελεγχόμενου φιλελευθερισμού», ίσως ακόμη και αναμορφωτήρια, αλλά σίγουρα δεν αποτελεί «κοινότητα δασκάλων και μελετητών» (κατά το «universitas magistrorum et scholarium»).

Το σύγχρονο ελληνικό πανεπιστήμιο, για ευνόητους λόγους, δεν έχει τη μακραίωνη ιστορία πολλών δεκάδων ακαδημαϊκών ιδρυμάτων της κεντρικής Ευρώπης. Έχει όμως να επιδείξει ερευνητικά και εκπαιδευτικά αποτελέσματα που είναι αξιοθαύμαστα, παρά την εξαιρετική υποχρηματοδότηση και υποστελέχωσή του. Έχει να επιδείξει μια πλούσια ιστορία κοινωνικών αγώνων για την προάσπιση και ενίσχυση της πολύπαθης δημοκρατίας μας. Αξίζει λοιπόν να το υπερασπιστούμε ως θερμοκοιτίδα της αμφισβήτησης, ως ναό του σεβασμού στο ξένο και διαφορετικό, ως θεραπευτήριο επιστήμης και τέχνης. Αξίζει να το κρατήσουμε ανοικτό, κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Γρηγόρης Ζαρωτιάδης, καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών και Μέλος ΣΔ ΑΠΘ, Διευθυντής του Διεπιστημονικού Εργαστηρίου Παρευξείνιων και Μεσογειακών Μελετών (ΔΕΠΑΜΕΜ), Μέλος της Παγκόσμιας Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών (WAAS), Πρόεδρος της Ένωσης Οικονομικών Πανεπιστημίων Νότιας, Ανατολικής Ευρώπης και Παρευξείνιας Ζώνης (ASECU)