Οι διαταραχές του ύπνου και η σύγχρονη διάγνωση

Ο ύπνος κατά τη μυθολογία περιγράφεται ως νεαρός άνδρας με κοιμισμένα μάτια ή ως μεγαλύτερος άνδρας με γενειάδα. Ήταν δε δίδυμος αδελφός του θεού Θανάτου και γιος της θεάς Νύχτας. Είχε τρεις γιους, τον Μορφέα, τον Ικέλο και τον Φαντάσιο, οι οποίοι ήταν και οι θεοί των ονείρων. O Ιπποκράτης 2600 χρόνια πριν έγραψε ότι τόσο ο ύπνος, όσο και η εγρήγορση χωρίς μέτρο κάνουν κακό.

Ο ύπνος ορίζεται ως μια αναστρέψιμη, μη συνειδητή κατάσταση, που χαρακτηρίζεται από έλλειψη κινητικότητας, κλειστά μάτια, ύπτια θέση του σώματος και αυξημένη ουδό διέγερσης. Χωρίζεται σε δυο φάσεις, στη φάση REM (Rapid eye Movement) ή ταχέων κινήσεων των οφθαλμών και τη φάση NREM (nonREM) ή βραδέων κυμάτων. Η περίοδος του ύπνου είναι το διάστημα από την έναρξη του ύπνου μέχρι την αφύπνιση. Δεν μεταβάλλεται με την ηλικία, αλλά η συνολική διάρκεια του μειώνεται συνήθως στους ηλικιωμένους λόγω ενδιάμεσων αφυπνίσεων.

Ο ακριβής λόγος για τον οποίον εμφανίζεται το φαινόμενο του ύπνου δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως. Το γεγονός όμως ότι όλα τα ζώα χρειάζονται τον ύπνο τον κάνει αναγκαίο. Οι λειτουργίες του ύπνου είναι η σταθεροποίηση της μνήμης, η ενεργειακή συντήρηση όσον αφορά την κατανάλωση του οξυγόνου, η αποκατάσταση του κεντρικού νευρικού συστήματος και η ρύθμιση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Στον ύπνο μιας νύχτας παρατηρούνται 4 με 6 κύκλοι ύπνου nonREM-REM, η καθεμία φάση από αυτές δε έχει τα δικά της ειδικά χαρακτηριστικά όσον αφορά την παραγωγή ορμονών, τη ρύθμιση της αναπνοής και της αρτηριακής πίεσης, της φυσιολογίας του γαστρεντερικού συστήματος κλπ.

Αλλαγές στη διάρκεια του ύπνου υπάρχουν ανάλογα με την ηλικία και το φύλο, αλλά και στις γυναίκες κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης. Οι ανάγκες σε ύπνο δεν είναι σταθερές και οι περισσότεροι κοιμούνται κατά μέσο όρο 7 με 9 ώρες τη νύχτα. Οι ερευνητές του ύπνου διαφωνούν ως προς την ποσότητα του ύπνου που χρειάζεται ένα άτομο. Είναι σημαντικό όμως να τονίσω ότι ο μέσος όρος της διάρκειας του μπορεί να μεταβληθεί, ειδικά στις μέρες μας, ανάλογα με τον τύπο και τη διάρκεια της εργασίας ή άλλων καθημερινών δραστηριοτήτων.

Το πιο συχνό αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι ο μη αποτελεσματικός ύπνος (συνυπάρχουν συνήθως και άλλες παθήσεις) καθώς και η ημερήσια υπνηλία.  Ιδιαίτερα, η στέρηση ύπνου και  η υπέρμετρη υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας συνέβαλε στην πυρηνική καταστροφή του Chernobyl, στο ατύχημα του δεξαμενόπλοιου Exxon Valdez καθώς και σε πληθώρα άλλων ατυχημάτων όπως σοβαρά τροχαία δυστυχήματα.

Πάνω σε αυτό πρέπει να αναφέρω την σημασία  του όρου κιρκάδιος ρυθμός, ο οποίος χαρακτηρίζει τις λειτουργίες του οργανισμού με περιοδικότητα που προσεγγίζει τις 24 ώρες. Οι κιρκάδιοι ρυθμοί  εξαρτώνται από περιβαλλοντικά ερεθίσματα και όλοι οι οργανισμοί χαρακτηρίζονται από ρυθμούς που καθορίζονται γενετικά και είναι είτε συγχρονισμένοι εσωτερικά στον οργανισμό, είτε παρασύρονται από εξωτερικά ερεθίσματα, όπως πχ ο καθημερινός κύκλος μέρας – νύχτας.

Το γεγονός ότι ο άνθρωπος κατά το 1/3 της ζωής του βρίσκεται στην κατάσταση του  ύπνου, σημαίνει ότι μπορεί και να εμφανίζει και παθολογίες κατά τη διάρκεια του.

Για την αξιολόγηση των ασθενών με διαταραχές ύπνου το πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει  είναι η λήψη ενός πλήρους ιατρικού ιστορικού, η οποία σε πρώτη φάση ταξινομεί τους ιδίους ως ασθενείς με υπερβολική υπνηλία ή ανεπαρκή ύπνο. Υπάρχουν ειδικά πιστοποιημένα ερωτηματολόγια στα οποία πρέπει να υποβληθούν, με πολύ σημαντικό και το φαρμακευτικό ιστορικό τους. Επόμενο βήμα είναι η επισκόπηση και η φυσική εξέταση με ειδικές δοκιμασίες που οδηγούν στην λήψη περαιτέρω αποφάσεων για το ποια μελέτη ύπνου είναι η καταλληλότερη.

Οι διαταραχές του ύπνου ταξινομούνται επιγραμματικά ως αυπνίες (δυσκολία έλευσης ή διατήρησης ύπνου, ή διακεκομμένος ύπνος),  διαταραχές της αναπνοής στον ύπνο (υπνική άπνοια, σύνδρομο αυξημένων αντιστάσεων ανωτέρων αεραγωγών), υπερυπνίες προέλευσης κεντρικού νευρικού συστήματος (ναρκοληψία τύπου Ι και ΙΙ, ιδιοπαθής υπερυπνία κα), διαταραχές κιρκάδιου ρυθμού, παραϋπνίες και κινητικές διαταραχές του ύπνου.

Υπάρχουν 4 μελέτες ύπνου. Είναι η πλήρης πολυπνογραφία παρακολουθούμενη στο εργαστήριο ύπνου, η οποία περιλαμβάνει και τη βιντεοσκόπηση του ασθενή κατά τον ύπνο (τύπος Ι), η πλήρης πολυπνογραφία χωρίς παρακολούθηση με βιντεοσκόπηση (τύπος ΙΙ), η καταγραφή παραμέτρων του αναπνευστικού συστήματος (τύπος ΙΙΙ) και η καταγραφή οξυμετρίας (τύπος ΙV).

Ο κάθε τύπος έχει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του για τα οποία θα αποφασίσει  για την εγκυρότητα τους, ο εκάστοτε εξειδικευμένος ιατρός του ύπνου. Επιπλέον, υπάρχουν και άλλοι μέθοδοι όπως τα λεγόμενα φορητά καταγραφικά, τα οποία όμως συχνά παρέχουν μόνο μια απλή ενημέρωση.

Μια από τις πιο συχνές παθήσεις είναι το σύνδρομο άπνοιας – υπόπνοιας κατά τον ύπνο από  το οποίο φαίνεται ότι πάσχει το 10% του πληθυσμού. Συνυπάρχων φαινόμενο είναι και το ροχαλητό το οποίο μπορεί να εμφανίζεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό ανάλογα με την ηλικία του ατόμου. Συνηθέστεροι παράγοντες κινδύνου είναι η παχυσαρκία, το αρσενικό φύλο, οι κρανιοπροσωπικές και ανατομικές ανωμαλίες όπως μακρογλωσσία ή διογκωμένες αμυγδαλές και γενετικά σύνδρομα.

Συννοσηρές καταστάσεις όπως πνευμονική ή καρδιακή νόσος μπορούν να προδιαθέσουν για διαταραχές του ύπνου. Μην ξεχνάμε ότι περιβαλλοντικοί παράγοντες (κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ κα) μπορούν να επιδεινώσουν τις παραπάνω παθήσεις.

Η διάγνωση και αντιμετώπιση αυτών των ασθενών γίνεται σε εξειδικευμένα εργαστήρια ύπνου. Αυτά στελεχώνονται από Ιατρικό προσωπικό με ιατρό εξειδικευθέντα στην ιατρική του ύπνου (ελληνική πιστοποίηση) καθώς και νοσηλευτικό προσωπικό με πιστοποίηση  τεχνικού εργαστηρίου ύπνου.

Το εργαστήριο ύπνου του Γενικού Νοσοκομείου Άγιος Παύλος Θεσσαλονίκης λειτουργεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και απαριθμεί περισσότερους από 22500 ασθενείς έως σήμερα. Πιο ειδικά, ο αριθμός των ασθενών που εξετάσθηκαν συνολικά  κατά το έτος 2025 ανήλθε  στους 2.547. Το προσωπικό ενημερώνεται με μετεκπαιδευτικά προγράμματα, καθώς και συνέδρια και σεμινάρια ειδικού σκοπού. Παρέχει πέντε κρεβάτια ειδικά εξοπλισμένα για τη διενέργεια μελετών ύπνου και ειδικό εξωτερικό ιατρείο για την παρακολούθηση των ασθενών.