Κάντο όπως οι Σέρβοι
Αρθρογραφεί στο TheOpinion η Δώρα Ψωμά, Εκπαιδευτικός και Ερευνήτρια
theopinion 
Γιατί η ελληνική κοινωνία δεν στάθηκε (ως τώρα) δίπλα στο φοιτητικό κίνημα μετά το έγκλημα των Τεμπών
Δώρα Ψωμά, Εκπαιδευτικός και Ερευνήτρια
ΥΔ ΑΠΘ, Βοηθητικό Διδακτικό Προσωπικό ΤΑΓΦ
Την Άνοιξη του 2025 ταξίδεψα στη Βόρεια Μακεδονία για να συμμετάσχω σε ένα συνέδριο στο Πανεπιστήμιο Κυρίλλου και Μεθοδίου των Σκοπίων, το διεθνές συνέδριο ESIDRP, English Studies at the Interface of Disciplines: Research and Practice. Εκεί γνώρισα δύο διδάκτορες από το Πανεπιστήμιο της Νις, την Άνια και τον Μίλος, καθώς και τον φίλο τους τον Λάζαρ. Η έρευνα του Μίλος ήταν εστιασμένη στους τίτλους των σερβικών εφημερίδων και στα clickbait κατά την πρώτη περίοδο του εγκλήματος στον σταθμό του Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024.
Η ομάδα από το Πανεπιστήμιο της Νις έκανε ειδική αναφορά στην προπαγάνδα των σέρβικων ΜΜΕ, που στόχευε να αποδυναμώσει το φοιτητικό κίνημα, αλλά μας μίλησαν θερμά για τη σταθερή και επίμονη φοιτητική κινητοποίηση. Μας περιέγραψαν επίσης τα κατασταλτικά μέτρα της σερβικής αστυνομίας στις κινητοποιήσεις εκείνων των ημερών. Σειρήνες ήχου, νερό και δακρυγόνα. Ο νέος αυτός ερευνητής, όπως και η συνάδελφός του, μας είπαν: «Πονάτε κι εσείς. Χάσατε κι εσείς φοιτητές στα Τέμπη»…
Είχαμε πια φύγει από το συνέδριο, και πίναμε ένα κρασί στο καθιερωμένο conference dinner, το οποίο πολύ γενναιόδωρα μας πρόσφεραν οι συνάδελφοι από τη Φιλοσοφική Σχολή των Σκοπίων. Η συζήτηση είχε δυστυχώς φέρει δυσθυμία στο τραπέζι των νεαρών συνέδρων. Ο Μίλος τότε σηκώθηκε από το τραπέζι και τραγούδησε το σέρβικο πατριωτικό τραγούδι “Tamo daleko” και περίπου 50 άνθρωποι σταθήκαμε αποσβολωμένοι από το θάρρος του, την ομορφιά της φωνής του και τη μελωδία του τραγουδιού.
Στη Wikipedia διάβασα το ίδιο βράδυ ότι το «Tamo daleko/Εκεί μακριά» γράφτηκε στην Κέρκυρα, από έναν άγνωστο Σέρβο στρατιώτη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο σερβικός στρατός και χιλιάδες άμαχοι είχαν μόλις περάσει μέσα από τα βουνά της Αλβανίας, στην υποχώρηση που οι Σέρβοι θυμούνται ως «Αλβανικό Γολγοθά» και στην οποία χάθηκαν χιλιάδες άνθρωποι. Για πολλούς Σέρβους, το τραγούδι είναι ένας δεύτερος εθνικός ύμνος.
Εκεί μακριά; Όχι και τόσο
Μόλις 570 χιλιόμετρα βόρεια της Θεσσαλονίκης, στον Σταθμό του Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024 έπεσε το στέγαστρο, που είχε πρόσφατα ανακαινιστεί, και έχασαν τη ζωή τους 16 άνθρωποι, ανάμεσά τους φοιτητές, φοιτήτριες και εργαζόμενοι που πήγαιναν στη δουλειά τους και στα μαθήματά τους. Η αιτία, σύμφωνα με το φοιτητικό κίνημα, ήταν η κατάρρευση των υποδομών εξαιτίας της διασπάθισης του δημόσιου χρήματος από την Κυβέρνηση του Βούτσιτς και η γενικευμένη διαφθορά.
Fast Forward. Σήμερα, 26 Οκτωβρίου του 2026, σχεδόν δύο χρόνια μετά το έγκλημα στον Σταθμό των Τρένων στο Νόβι Σαντ, ο Βούτσιτς ηττήθηκε στις χθεσινές βουλευτικές εκλογές. Ο Βούτσιτς ηττήθηκε και το φοιτητικό κίνημα νίκησε γιατί:
- Η φοιτητική κινητοποίηση ήταν άμεση και σταθερή για δύο ολόκληρα χρόνια
- Η κοινωνία στήριξε το κίνημα των φοιτητών και φοιτητριών
- Το κίνημα είχε σαφή αιτήματα και, όταν αυτά δεν εισακούστηκαν, το κίνημα εξέφρασε ένα σαφές πολιτικό μήνυμα: εκλογές.
Και δεν ήταν εύκολο. Τον Μάρτιο του 2025, ο Φίλιπ Έιντους, καθηγητής στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, έγραφε σε έκθεση του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου ότι η Σερβία «δεν μπορεί πλέον να χαρακτηριστεί δημοκρατία, ούτε καν ελλιπής». Οι εκλογές γίνονταν, αλλά δεν ήταν ελεύθερες και δίκαιες, γιατί το γήπεδο ήταν τόσο στημένο υπέρ της κυβέρνησης που το αποτέλεσμα ήταν γνωστό από πριν. Τα ΜΜΕ ήταν στα χέρια του καθεστώτος, και η προπαγάνδα που μελετούσε ο Μίλος ήταν καθημερινότητα. Όσοι διαφωνούσαν δέχονταν λάσπη, μηνύσεις και εκφοβισμό. Η Ευρώπη έκανε τα στραβά μάτια, γιατί ο Βούτσιτς της πρόσφερε «σταθερότητα». Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες της Σερβίας κέρδισαν. Το έγκλημα στο Νόβι Σαντ βρήκε δικαίωση.
Δύο παρόμοια εγκλήματα, στη βαλκανική μας γειτονιά. Στα Τέμπη, στις 28 Φεβρουαρίου 2023, χάθηκαν 57 άνθρωποι, πολλοί από αυτούς φοιτητές και φοιτήτριες, και μάλιστα του δικού μας πανεπιστημίου, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο Μίλος και η Άνια είχαν δίκιο. Στην ίδια γειτονιά, στη βαλκανική μας γειτονιά, η φοιτητική κοινότητα δέχθηκε ένα πλήγμα στον ίδιο της τον πυρήνα και ναι πονάμε για τους ίδιους λόγους:
- Και στις δύο χώρες δεν μιλάμε για ατύχημα, αλλά για υποδομές που αφέθηκαν να σαπίσουν και για δημόσιο χρήμα που κατασπατάλησαν οι κυβερνήσεις.
- Και στις δύο χώρες ο κόσμος φάνηκε στην αρχή να ζητάει το ίδιο πράγμα: να λογοδοτήσει κάποιος.
- Και στις δύο χώρες η φοιτητική νεολαία, σοκαρισμένη, βγήκε πρώτη στους δρόμους.
Πολύ γρήγορα όμως τα κινήματα στις δύο αυτές χώρες πήραν διαφορετική τροπή. Στην Ελλάδα, το κίνημα τοποθετήθηκε πιο προσωπικά, δίπλα στις οικογένειες των θυμάτων. Σε κάποιον βαθμό, ο θυμός εκτονώθηκε και εξατμίστηκε, σε άλλο βαθμό ο θυμός του δρόμου κατέληξε σε ένα κόμμα γύρω από ένα πρόσωπο, σίγουρα έγινε θυμός προσωπικός και κάθε οικογένεια από τα θύματα έμεινε εν πολλοίς μόνη, όπως συμβαίνει στο πένθος στους λαούς μας. Στη Σερβία όμως παρατηρήσαμε κάτι διαφορετικό: οι φοιτητές και οι φοιτήτριες δεν ανέδειξαν αρχηγούς, ούτε μέσα από τις οικογένειες των θυμάτων. Εξέφρασαν πολιτικά αιτήματα. Έμειναν στους δρόμους, επέμειναν, έφτιαξαν δικό τους ψηφοδέλτιο και νίκησαν στις κάλπες.
Η διαφορά, κατά τη γνώμη μου, έγκειται και στον ρόλο της κοινωνίας και του υπόλοιπου συστήματος. Και οι δικοί μας φοιτητές και οι δικές μας φοιτήτριες προσπάθησαν. Βγήκαν πρώτοι, οργανώθηκαν, φώναξαν. Η διαφορά ήταν η κοινωνία. Στη Σερβία, τα τέσσερα αιτήματα των φοιτητών (να δημοσιευτούν όλα τα έγγραφα για την ανακαίνιση του σταθμού, να αποσυρθούν οι κατηγορίες κατά των φοιτητών που συνελήφθησαν, να διωχθούν όσοι τους επιτέθηκαν και να αυξηθεί η χρηματοδότηση των πανεπιστημίων) έγιναν αιτήματα όλων. Αγρότες συνόδευαν τις πορείες με τα τρακτέρ τους, δάσκαλοι και δικηγόροι κατέβηκαν σε απεργία, και στις πόλεις απ’ όπου περνούσαν οι φοιτητές οι κάτοικοι τους περίμεναν με φαγητό. Ακόμα και με τα περισσότερα κανάλια στο πλευρό της κυβέρνησης, τα λίγα ανεξάρτητα μέσα στάθηκαν δίπλα τους. Όταν η Κυβέρνηση δεν ικανοποίησε τα αιτήματα, οι φοιτητές ζήτησαν εκλογές, και πάνω από δύο εκατομμύρια άνθρωποι τους ψήφισαν.
Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι η ελληνική κοινωνία δεν στήριξε έμπρακτα τους φοιτητές και τις φοιτήτριες ως το τέλος. Γεμίσαμε τις πλατείες τις μεγάλες μέρες και μετά γυρίσαμε στην καθημερινότητά μας. Ούτε, φυσικά, τα μεγάλα ΜΜΕ στάθηκαν δίπλα τους. Οι φοιτητές και οι οικογένειες των θυμάτων έμειναν σχεδόν μόνοι τους να ζητούν δικαιοσύνη.
Στην Ελλάδα δεν το κάναμε όπως στη Σερβία. Φωνάξαμε κατά διαστήματα το ευγενές, αλλά ασαφές: «δικαιοσύνη». Ήταν ίσως μία αρχή, μία πρώτη ενστικτώδης κραυγή, αλλά δεν έγινε ποτέ συγκεκριμένο πολιτικό αίτημα. Έτσι η οργή δεν βρήκε μία κοινή πολιτική φωνή.
Ωστόσο, σήμερα είναι μέρα αφιερωμένη στη Σερβία και ο αναστοχασμός είναι μόνο για να δώσει ελπίδα και όχι να κουνήσει το δάχτυλο. Είμαι πολύ χαρούμενη για τους φίλους μου και τις φίλες μου στη Σερβία. Ενας αγώνας δύο ετών, μέσα και έξω από τα πανεπιστήμια έχει πλέον δικαιωθεί. Ευελπιστώ να μάθουμε και εμείς πώς θα κάνουμε τα ίδια βήματα για να διεκδικήσουμε την πάταξη της διαφρθοράς και -γιατί όχι- την ανατροπή του πολιτικού συστήματος.
Από τους γείνοντές μας στα Βαλκάνια έχουμε πολλά να μάθουμε. Το μόνο που θέλω να πω είναι «Ζήτω η Σερβία»!
Ακούστε εδώ το τραγούδι “Tamo daleko” από τη Χορωδία του Κόκκινου Στρατού
| Tamo daleko
Στα Σερβικά: |
Στα Ελληνικά: |
| Тамо далеко, далеко од мора,
Тамо је село моје, тамо је љубав моја. Тамо је село моје, тамо је љубав моја. О зар је морала доћ’, та тужна несрећна ноћ, Када си драгане мој, отиш’о у крвави бој. Тамо далеко, где цвета лимун жут, Тамо је српској војсци једини био пут. Тамо је српској војсци једини био пут. Тамо далеко, далеко од мора, Тамо је село моје, тамо је Србија! Тамо је село моје, тамо је Србија! Без отаџбине, на Крфу живех ја, и опет весело кличем, живела Србија! и опет весело кличем, живела Србија! |
Εκεί μακριά, μακριά από τη θάλασσα,
Υπάρχει το χωριό μου, υπάρχει η αγάπη μου. Υπάρχει το χωριό μου, υπάρχει η αγάπη μου. Ω, γιατί έπρεπε να έχει έρθει η νύχτα εκείνη, η νύχτα η θλιβερή, όταν εσύ, αγαπημένε μου έπρεπε να φύγεις για τη μάχη την αιματηρή. Εκεί μακριά όπου ανθίζουν τα κίτρινα λεμόνια, υπήρχε μόνο η πορεία του σερβικού στρατού. Υπήρχε μόνο η πορεία του σερβικού στρατού. Μακριά εκεί, μακριά από τη θάλασσα, υπάρχει το χωριό μου, υπάρχει η Σερβία! Υπάρχει το χωριό μου, υπάρχει η Σερβία! Από την πατρίδα μου μακριά, ζω στην Κέρκυρα, αλλά περήφανα φωνάζω: Ζήτω η Σερβία! αλλά περήφανα φωνάζω: Ζήτω η Σερβία! |
