Στη Σερβία, οι φοιτητές νίκησαν και η Ευρώπη περιμένει

Η ιστορική εκλογική νίκη της Φοιτητικής Λίστας στη Σερβία σηματοδοτεί το τέλος μιας μακράς περιόδου πολιτικής κυριαρχίας του Αλεξάνταρ Βούτσιτς και εγκαινιάζει μια νέα, ιδιαίτερα σύνθετη φάση για τη μεγαλύτερη χώρα των Δυτικών Βαλκανίων. Η εκλογική αναμέτρηση της 25ης Οκτωβρίου ανέδειξε σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη έναν συνασπισμό που γεννήθηκε μέσα από την κοινωνική διαμαρτυρία, χωρίς τις παραδοσιακές κομματικές δομές και χωρίς ενιαία ιδεολογική ταυτότητα.

Με καταμετρημένο το μεγαλύτερο μέρος των ψήφων, η Φοιτητική Λίστα συγκεντρώνει 52,65%, έναντι 39,22% του συνασπισμού του Βούτσιτς, εξασφαλίζοντας, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, περίπου 140 από τις 250 κοινοβουλευτικές έδρες. Η συμμετοχή πλησίασε το 69%, επιβεβαιώνοντας ότι οι εκλογές απέκτησαν χαρακτήρα ευρύτερης πολιτικής αναμέτρησης για το μέλλον της χώρας.

Ωστόσο, η νέα πλειοψηφία καλείται πλέον να αντιμετωπίσει ζητήματα που ξεπερνούν τον κοινό στόχο της απομάκρυνσης του προηγούμενου κυβερνητικού συστήματος. Η αποκατάσταση της θεσμικής λειτουργίας, η αντιμετώπιση της διαφθοράς, η οικονομική πολιτική και, κυρίως, ο γεωπολιτικός προσανατολισμός της Σερβίας προϋποθέτουν επιλογές για τις οποίες ο ετερόκλητος συνασπισμός δεν έχει ακόμη διαμορφώσει κοινή απάντηση.

Από την τραγωδία του Νόβι Σαντ στην εκλογική ανατροπή

Η αφετηρία της πολιτικής ανατροπής βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν η κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ προκάλεσε τον θάνατο 16 ανθρώπων. Το δυστύχημα ανέδειξε σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις, την ποιότητα των έργων και την απόδοση ευθυνών, σε μια χώρα όπου οι καταγγελίες για διαφθορά και κομματικό έλεγχο των θεσμών είχαν ήδη διαμορφώσει έντονη κοινωνική δυσπιστία.

Οι πρώτες φοιτητικές κινητοποιήσεις διεκδικούσαν δημοσιοποίηση των εγγράφων, διερεύνηση των ευθυνών και διαφάνεια. Σταδιακά, όμως, εξελίχθηκαν σε ένα πανεθνικό κίνημα αμφισβήτησης της πολιτικής εξουσίας. Οι καταλήψεις πανεπιστημίων, οι μεγάλες διαδηλώσεις και οι πρωτοβουλίες κινητοποίησης στην επαρχία επέτρεψαν στους φοιτητές να υπερβούν τα όρια ενός νεανικού κινήματος διαμαρτυρίας.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η πρωτοβουλία «Ένας φοιτητής σε κάθε χωριό», μέσω της οποίας οι διαδηλωτές προσέγγισαν πολίτες εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων. Η κινητοποίηση απέκτησε κοινωνική διείσδυση σε περιοχές όπου το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα διατηρούσε παραδοσιακά ισχυρή παρουσία.

Παράλληλα, η αδυναμία της κατακερματισμένης αντιπολίτευσης να διαμορφώσει πειστική εναλλακτική πρόταση διευκόλυνε την ανάδειξη των φοιτητών σε κεντρικούς εκπροσώπους της δυσαρέσκειας. Η προηγούμενη αντιπολίτευση είχε εξασφαλίσει αξιόλογη εκλογική παρουσία, αλλά οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις και η οργανωτική της διάσπαση περιόριζαν την αποτελεσματικότητά της.

Τον Μάιο του 2025 το φοιτητικό κίνημα ζήτησε πρόωρες εκλογές, μετατρέποντας τη διεκδίκηση λογοδοσίας σε πολιτικό αίτημα αλλαγής εξουσίας. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής αποτυπώνεται πλέον στην εκλογική πλειοψηφία.

Ένας ετερόκλητος συνασπισμός με κοινό πολιτικό στόχο

Η Φοιτητική Λίστα αποτελεί ένα ιδιαίτερο εγχείρημα πολιτικής εκπροσώπησης. Οι 250 υποψήφιοί της επιλέχθηκαν κυρίως μέσα από πανεπιστημιακές συνελεύσεις, με σημαντικό κριτήριο την απουσία προηγούμενης υψηλόβαθμης πολιτικής δραστηριότητας. Πανεπιστημιακοί, γιατροί, καλλιτέχνες, επαγγελματίες και κοινωνικοί ακτιβιστές συγκροτούν μια εκλογική πλατφόρμα που επιδιώκει να αποστασιοποιηθεί από το παραδοσιακό κομματικό σύστημα.

Επικεφαλής του ψηφοδελτίου είναι ο καρδιολόγος Ίλια Σρντάνοβιτς, ο οποίος αποφεύγει να εμφανίζεται ως προσωπικός ηγέτης. Η αποκεντρωμένη λειτουργία του κινήματος αντανακλά την επιθυμία απομάκρυνσης από το προσωποκεντρικό πρότυπο πολιτικής εξουσίας που κυριάρχησε επί Βούτσιτς.

Γύρω από αυτόν τον πυρήνα συγκεντρώθηκαν διαφορετικά πολιτικά ρεύματα. Φιλελεύθεροι και φιλοευρωπαϊκοί πολίτες, κεντροαριστερές δυνάμεις, οικολογικά κινήματα, συντηρητικοί και εθνικιστές βρήκαν κοινό σημείο αναφοράς στην αντιμετώπιση της διαφθοράς και στην αποκατάσταση της ανεξαρτησίας των θεσμών. Πολλά κόμματα υποστήριξαν εκλογικά τη Φοιτητική Λίστα χωρίς να ενσωματωθούν οργανωτικά σε αυτήν.

Η ιδεολογική πολυσυλλεκτικότητα αποτέλεσε βασικό στοιχείο της εκλογικής στρατηγικής. Με την αποφυγή θεμάτων που διχάζουν παραδοσιακά τη σερβική κοινωνία, οι φοιτητές περιόρισαν τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις και συγκέντρωσαν ψηφοφόρους με διαφορετικές αντιλήψεις για την οικονομία, την εθνική ταυτότητα και τη διεθνή θέση της χώρας.

Αυτή η προσέγγιση εξηγεί ένα σημαντικό μέρος της εκλογικής επιτυχίας, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει τις δυσκολίες της επόμενης περιόδου. Η συμφωνία για την ανάγκη θεσμικής αλλαγής δεν εξασφαλίζει αυτομάτως συναίνεση σχετικά με το περιεχόμενο των κυβερνητικών πολιτικών.

Από την κοινωνική διαμαρτυρία στην ευθύνη της διακυβέρνησης

Το πρόγραμμα των έντεκα σημείων, που παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο, επικεντρώνεται στην αντιμετώπιση της διαφθοράς, στην αποκομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης και στην ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών. Προβλέπει ειδική αστυνομική υπηρεσία υποστήριξης εισαγγελικών ερευνών, ελέγχους περιουσιακών στοιχείων, διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και παρεμβάσεις στο σύστημα εποπτείας των μέσων ενημέρωσης.

Περιλαμβάνει επίσης δωρεάν σχολικά βιβλία, μειώσεις στο κόστος φαρμάκων, ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και στήριξη των αγροτών. Πρόκειται για συνδυασμό θεσμικών παρεμβάσεων και κοινωνικών υποσχέσεων, χωρίς αναλυτικά επεξεργασμένη οικονομική στρατηγική.

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία θα αφορά συνεπώς τη μετατροπή των προεκλογικών δεσμεύσεων σε εφαρμόσιμες δημόσιες πολιτικές. Η αντιμετώπιση της διαφθοράς προϋποθέτει ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, αποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και δημόσια διοίκηση που λειτουργεί με θεσμικούς κανόνες. Η εξυγίανση δεν μπορεί να περιοριστεί στην αντικατάσταση στελεχών που συνδέονται με την προηγούμενη κυβέρνηση.

Η δυσκολία ενισχύεται από την εκτεταμένη επιρροή που εξακολουθεί να διαθέτει το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα στον κρατικό μηχανισμό και στην κοινωνία. Η εκλογική του ήττα δεν αναιρεί την οργανωτική του ισχύ, ούτε την υποστήριξη εκατομμυρίων πολιτών που συνδέουν την προηγούμενη περίοδο με την οικονομική ανάπτυξη, τις επενδύσεις και την κατασκευή σημαντικών υποδομών.

Επιπλέον, η αποκεντρωμένη οργάνωση της Φοιτητικής Λίστας θα χρειαστεί να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις της εκτελεστικής εξουσίας. Η πιθανή συγκρότηση κυβέρνησης ειδικών μπορεί να προσφέρει τεχνοκρατική επάρκεια, αλλά δεν εξαλείφει τον πολιτικό χαρακτήρα των αποφάσεων. Η φορολογία, οι δημόσιες δαπάνες, οι εργασιακές σχέσεις και η εξωτερική πολιτική απαιτούν προτεραιότητες και συμβιβασμούς.

Η επικείμενη προεδρική εκλογή, μετά την παραίτηση του Βούτσιτς τον Σεπτέμβριο, προσθέτει μία ακόμη παράμετρο στη διαδικασία πολιτικής ανασύνθεσης. Η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα πρέπει να διαμορφώσει σταθερούς θεσμικούς συσχετισμούς, αποφεύγοντας την αναπαραγωγή των πρακτικών συγκέντρωσης εξουσίας που αποτέλεσαν αντικείμενο της προηγούμενης κοινωνικής διαμαρτυρίας.

Το Κόσοβο, η Ρωσία και οι αντιφάσεις της ευρωπαϊκής προοπτικής

Η σημαντικότερη στρατηγική εκκρεμότητα αφορά τη σχέση της Σερβίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρά την έντονη παρουσία φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων στο φοιτητικό κίνημα, η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν διαθέτει ακόμη σαφώς προσδιορισμένη κοινή θέση για τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας.

Η Σερβία απέκτησε καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας το 2012 και ξεκίνησε ενταξιακές διαπραγματεύσεις το 2014. Έκτοτε έχουν ανοίξει 22 από τα 35 διαπραγματευτικά κεφάλαια, ενώ μόλις δύο έχουν κλείσει προσωρινά. Η διαδικασία ουσιαστικά έχει βαλτώσει, εξαιτίας των προβλημάτων κράτους δικαίου, των σχέσεων με το Κόσοβο και της περιορισμένης ευθυγράμμισης με την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική.

Η εσωτερική αντίφαση της Φοιτητικής Λίστας αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στα διαθέσιμα δημοσκοπικά στοιχεία. Σύμφωνα με ανάλυση του πολωνικού Κέντρου Ανατολικών Σπουδών, το 75% των υποστηρικτών της προτιμά στενότερες σχέσεις με την ΕΕ παρά με τη Ρωσία. Παράλληλα, όμως, η πλατφόρμα έχει προαναγγείλει ότι δεν σκοπεύει να επιβάλει κυρώσεις στη Μόσχα, επιδιώκοντας να διατηρήσει ευρύτερες πολιτικές ισορροπίες.

Η στάση αυτή συνδέεται με βαθύτερα χαρακτηριστικά της σερβικής κοινωνίας. Οι ιστορικοί δεσμοί με τη Ρωσία, η ενεργειακή εξάρτηση και η παραδοσιακή ρωσική υποστήριξη στο ζήτημα του Κοσόβου περιορίζουν τα περιθώρια εύκολης αναπροσαρμογής της εξωτερικής πολιτικής. Αντίστοιχα, η οικονομική παρουσία της Κίνας δημιουργεί πρόσθετες σχέσεις αλληλεξάρτησης.

Ακόμη πιο ευαίσθητο παραμένει το ζήτημα του Κοσόβου. Η Φοιτητική Λίστα επικαλείται το σερβικό Σύνταγμα, το οποίο αντιμετωπίζει το Κόσοβο ως αναπόσπαστο τμήμα της χώρας. Η συγκεκριμένη αντίληψη δεν περιορίζεται στους εθνικιστικούς κύκλους, αλλά διαπερνά μεγάλο μέρος του σερβικού πολιτικού φάσματος.

Η ευρωπαϊκή προοπτική συνδέεται με την ουσιαστική εξομάλυνση των σχέσεων Βελιγραδίου και Πρίστινας και την εφαρμογή των συμφωνιών του 2023. Η διαδικασία δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με άμεση επίσημη αναγνώριση του Κοσόβου, την οποία άλλωστε δεν έχουν πραγματοποιήσει πέντε κράτη-μέλη της ΕΕ, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα. Απαιτεί, ωστόσο, συγκεκριμένες δεσμεύσεις συνεργασίας, τις οποίες η νέα σερβική κυβέρνηση θα κληθεί να διαχειριστεί.

Η Ευρώπη περιμένει σαφείς πολιτικές επιλογές

Η εκλογική επικράτηση των φοιτητών έγινε δεκτή θετικά από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο Αντόνιο Κόστα εξέφρασαν την ετοιμότητα της ΕΕ να στηρίξει μεταρρυθμίσεις για την ανεξαρτησία των θεσμών, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Η προσέγγιση αυτή αντανακλά το ενδιαφέρον των Βρυξελλών για την πολιτική σταθερότητα στα Δυτικά Βαλκάνια και την επανεκκίνηση μιας ενταξιακής διαδικασίας που αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες. Τον Ιούλιο του 2026, οκτώ κράτη-μέλη είχαν εμποδίσει το άνοιγμα νέας διαπραγματευτικής ενότητας, επικαλούμενα μεταξύ άλλων την απουσία κυρώσεων κατά της Ρωσίας.

Υπάρχει, πάντως, μια ισχυρή οικονομική βάση για στενότερη ευρωπαϊκή συνεργασία. Η ΕΕ αποτελεί ήδη τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της Σερβίας, αντιπροσωπεύοντας το 58,3% του συνολικού εμπορίου της το 2024. Η οικονομία της χώρας είναι επομένως περισσότερο συνδεδεμένη με την ευρωπαϊκή αγορά από όσο υποδηλώνει η παραδοσιακή γεωπολιτική ισορροπία μεταξύ Βρυξελλών, Μόσχας και Πεκίνου.

Για τη νέα κυβέρνηση, η πρόκληση θα είναι να συνδέσει αυτή την οικονομική πραγματικότητα με μια συνεκτική πολιτική στρατηγική. Οι μεταρρυθμίσεις στη Δικαιοσύνη και στη δημόσια διοίκηση μπορούν να δημιουργήσουν προϋποθέσεις επανεκκίνησης των διαπραγματεύσεων, αλλά η πλήρης ευρωπαϊκή ένταξη απαιτεί και σαφέστερες επιλογές στην εξωτερική πολιτική.

Αντίστοιχα, οι Βρυξέλλες θα χρειαστεί να συνδυάσουν την υποστήριξη προς τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις με μια αξιόπιστη ενταξιακή προοπτική. Η κοινωνική υποστήριξη προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη, ιδίως όταν οι διμερείς και γεωπολιτικές εκκρεμότητες παραμένουν άλυτες.

Για την Ελλάδα, μια θεσμικά σταθερότερη και περισσότερο ευρωπαϊκά προσανατολισμένη Σερβία συνδέεται με την ευρύτερη προοπτική ασφάλειας και οικονομικής συνεργασίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η Αθήνα διατηρεί παραδοσιακά στενές σχέσεις με το Βελιγράδι και υποστηρίζει την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων, γνωρίζοντας παράλληλα τις ιδιαίτερες ευαισθησίες που δημιουργεί το ζήτημα του Κοσόβου.

Η εκλογική ανατροπή στη Σερβία έχει, συνεπώς, σημασία που ξεπερνά τα εθνικά της σύνορα. Ένα κοινωνικό κίνημα κατάφερε να συγκροτήσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία, μεταφέροντας την απαίτηση για δημοκρατική λογοδοσία από τους δρόμους στους θεσμούς. Το επόμενο στάδιο θα κριθεί από την ικανότητά του να διαμορφώσει αποτελεσματική κυβέρνηση, να διατηρήσει την κοινωνική εμπιστοσύνη και να προσδιορίσει τη διεθνή θέση της χώρας.

Οι φοιτητές πέτυχαν την πολιτική αλλαγή γύρω από την οποία συσπειρώθηκαν διαφορετικές κοινωνικές και ιδεολογικές δυνάμεις. Η διακυβέρνηση θα αναδείξει το πραγματικό εύρος της μεταξύ τους συμφωνίας. Και η ευρωπαϊκή προοπτική θα αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες δοκιμασίες αυτής της νέας περιόδου, καθώς η Σερβία καλείται να αποφασίσει κατά πόσον η εσωτερική δημοκρατική ανανέωση θα συνοδευτεί από μια εξίσου ουσιαστική επανατοποθέτηση στον ευρωπαϊκό χάρτη.