Η Θεσσαλονίκη του Εμπράρ

Άρθρογραφεί στο TheOpinion ο Πρόδρομος Νικηφορίδης, αρχιτέκτονας της Νέας Παραλίας και υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος με την “Ομάδα για τη Θεσσαλονίκη” του Στέλιου Αγγελούδη. 

Η πόλη μας έχει ζήσει πολλά. Η σημερινή της εικόνα δεν ανταποκρίνεται στην ηλικία της. Βέβαια πάνω στο κορμί της θα συναντήσουμε πολλές πληγές, πληγές που φέρνουν στην επιφάνεια την ηλικία της, το μακρινό της παρελθόν, τα ερείπια της. Στη βραβευμένη μελέτη στον διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για τον άξονα της Αριστοτέλους τα ονομάσαμε «ένοχα ερείπια» γιατί εμποδίζουν την κακώς εννοούμενη ανάπτυξη. Διαβάζοντας το τρίτομο μνημειώδες έργο «Ιστορία των Ισραηλιτών της Σαλονίκης» του Γιοζέφ Νεχαμά μαθαίνουμε πολλά. Η πόλη έχει ζήσει έντονη ζωή, πολύ συχνά στο μάτι του κυκλώνα, σεισμοί, λιμοί, πυρκαγιές και εχθρικές εισβολές έχουν αφήσει έντονα το αποτύπωμα τους.  

Η τελευταία μεγάλη πράξη αυτού του δράματος παίχτηκε πριν από 106 χρόνια και οι συνέπειες ήταν ανυπολόγιστες. Τα 2/3 της πόλης κάηκαν και οι κάτοικοι της έζησαν για πολλά χρόνια μία εφιαλτική περίοδο. Το θέμα δεν ήταν μόνο ότι κάηκαν τα σπίτια τους, το θέμα είναι ότι επιπλέον έχασαν τη γη τους, τη γη των σπιτιών τους. Η πρώτη σημαντική απόφαση της τότε Κυβέρνησης ήταν να απαλλοτριώσει το σύνολο της καμένης πόλης. Έπρεπε λοιπόν ο κάτοικος που κάηκε το σπίτι του να περιμένει να ξανασχεδιαστεί η πόλη, να γίνουν τα έργα υποδομής, να δημοπρατηθούν τα οικόπεδα και εφόσον είχε στην πόλη που κάηκε μεγάλο οικόπεδο, τότε μόνο μπορούσε να ξαναβρεί ένα νέο οικόπεδο. Αλλιώς δεν είχε θέση στη νέα πόλη.

Φαντάζεστε τι σημαίνει αυτό; Πόσο κατεπείγουσα ήταν η διαμορφωμένη μετά την πυρκαγιά κατάσταση; Η τύχη της Θεσσαλονίκης έπαιξε σημαντικό ρόλο γιατί η Στρατιά της Ανατολής είχε φέρει στη Θεσσαλονίκη μαζί με τους χιλιάδες στρατιώτες και πολλούς επιστήμονες. O Ερνεστ Εμπράρ, λαμπρός νέος αρχιτέκτονας, αρχαιολόγος και πολεοδόμος που υπήρξε επιπλέον υπότροφος της Villa Medicis θα τεθεί επικεφαλής της ομάδας που επανασχεδίασε την πόλη μας. Το πλεονέκτημα του Εμπράρ ήταν πολύ σημαντικό, είχε ήδη αρχίσει, πριν από την πυρκαγιά, να μελετά τη Θεσσαλονίκη και το παρελθόν της. Η μουσουλμανική πόλη που είχε σε τμήματα που δεν κάηκαν αρχίσει να εξευρωπαΐζεται έπρεπε να σχεδιαστεί και οικοδομηθεί με ταχείς ρυθμούς. Εννοείται ότι ο Ερνέστ Εμπράρ πέρασε τα πάνδεινα γιατί αλλιώς ξεκίνησε και αλλιώς κατέληξε το σχέδιο της νέας Θεσσαλονίκης. Αντιστάθηκε όσο μπορούσε, όπως καταλαβαίνετε τα συμφέροντα ήταν πολύ μεγάλα. Ένα άλλο στοιχείο που υπήρξε πολύ σημαντικό ήταν ότι σχεδίασε το νέο διοικητικό κέντρο πάνω στο ρωμαϊκό κέντρο ενώ δεν ήταν γνωστό εκείνη την εποχή και μόνο μετά από 40 χρόνια ανακαλύφθηκε.

 Αφού ολοκλήρωσε το έργο του στη Θεσσαλονίκη, ταξίδεψε και εργάστηκε στην Ινδοκίνα όπου άφησε πολλά σημαντικά κτίρια. Πέθανε στο Παρίσι το 1933. 

Όταν επέστρεψα στην Ελλάδα μετά από 15ετή παραμονή στη Γαλλία και αφού είχα κάνει την διπλωματική μου εργασία πάνω στον Άξονα της Αριστοτέλους που μεταξύ των άλλων σχεδίασε ο Ερνεστ Εμπράρ, αναρωτιόμουν πως αυτή η πόλη τίμησε τον αρχιτέκτονα που την σχεδίασε;

Όταν αναζήτησα μία οδό με το όνομα του Εμπράρ βρήκα ένα μικρό δρομάκι στην παλιά φράγκικη γειτονιά, κοντά στην οδό Φράγκων. Ήταν ένας περίεργος δρόμος που παρέπεμπε σε ένα βαθμό στη μπρουταλιστική  αρχιτεκτονική του μεσοπολέμου, όλος ο δρόμος μία αρχιτεκτονική. Αργότερα ψάχνοντας στην Πολεοδομία μία οικοδομική άδεια ανακάλυψα κάτι που μόνο το ελληνικό δημόσιο μπορεί να καταφέρει. Ο δρόμος δεν ήταν δρόμος, ήταν ο ιδιωτικός ακάλυπτος μία μεγάλης οικοδομής που ουσιαστικά διέσχιζε το οικόπεδο στο οποίο υπήρχε παλαιότερα ένα χάνι που κάηκε. Ασφαλτόστρωσαν και έδωσαν το όνομα του Ερνέστου Εμπράρ σε ένα ιδιωτικό ακάλυπτο χώρο. Αργότερα με αφορμή έναν αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που έγινε για ένα μεγάλο χώρο πάνω ακριβώς από τον Άγιο Δημήτριο έκανα μία πρόταση για την ονοματοδοσία αυτής της πλατείας ως πλατεία Ερνέστου Εμπράρ. Ουσιαστικά πρόκειται για την απόληξη του άξονα της Αριστοτέλους. Την πρόταση υιοθέτησε η υπηρεσία και αντιδημαρχία αρχιτεκτονικού, υιοθετήθηκε από τη αρμόδια επιτροπή ονοματοδοσιών και την αντίστοιχη Δημοτική Κοινότητα και σύμφωνα με το έγγραφο του Δήμου επρόκειτο να εγκριθεί από το Δημοτικό Συμβούλιο.

Στις 2/7/2019 το δελτίο του Δήμου Θεσσαλονίκης έγραφε «Στην τελική ευθεία μπαίνει το θέμα της ονοματοδοσίας ανώνυμης πλατείας σε πλατεία Ερνέστου Εμπράρ, από τον Δήμο Θεσσαλονίκης. Μετά τη διευθέτηση και των τελευταίων εμποδίων, που μεταφράζονται σε μια σειρά από διαδικαστικές λεπτομέρειες, ήρθε τελικά και το επιστέγασμα, η θετική γνωμοδότηση της αρμόδιας Επιτροπής, που εντάσσεται στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της για την ανάδειξη της Ιστορικής Μνήμης της Πόλης. Στη συνέχεια, αφού ληφθεί η σχετική απόφαση της 3^ης Δημοτικής Κοινότητας και επισημοποιηθεί το πρακτικό της Επιτροπής, οι διαδικασίες αναμένεται να ολοκληρωθούν με την αντίστοιχη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου.

Η ανώνυμη πλατεία που θα ονομαστεί «πλατεία Ερνέστου Εμπράρ (Ernest Hebrard)», βρίσκεται άνωθεν του Ιερού Ναού Αγίου Δημητρίου με πρόσωπο επί της οδού Κασσάνδρου, στο Οικοδομικό Τετράγωνο που περικλείεται από τις οδούς Σελεύκου, Αγίου Δημητρίου, Αγίου Νικολάου και Κασσάνδρου, στην οποία καταλήγει ο μνημειακός άξονας της Αριστοτέλους.»

Η πλατεία δυστυχώς ατύχησε γιατί ο σημερινός Δήμαρχος μόλις ανέλαβε κάπου διάβασε την αναφορά στο όνομα μου, με δεδομένο ότι ήταν δική μου πρόταση. Αυτό ήταν, δεν πέρασε ποτέ από το Δημοτικό Συμβούλιο, ο απερχόμενος έγραψε στα παλιά του τα παπούτσια όλες τις εγκρίσεις και έφερε τη δική του πρόταση με το έτσι θέλω.

Μετά από τέσσερα χρόνια έβαλε μία ταμπέλα με το όνομα του Ερνέστου Εμπάρ σε μία πλακόστρωτη διαδρομή στο Πάρκο της ΧΑΝΘ. Είναι ένα μικρό τμήμα του λεγόμενου άξονα των Μουσείων που κατέληξε σε άξονα των καφετεριών και με την ανάπλαση της ΔΕΘ θα ενταφιαστεί οριστικά και αμετάκλητα. Η ταμπέλα γράφει «Άξονας Ερνέστου Εμπράρ». Πιάστ΄το αυγό και κούρευτό στα ελληνικά. Ποτέ και κανείς δεν θα κάνει οποιαδήποτε αναφορά σε αυτή την ονομασία παρωδία!

Σε ένα έγγραφο που η Αλέκα Γερόλυμπου παρουσίασε σε μία σπουδαία διάλεξη που έδωσε στο Τεχνικό Επιμελητήριο μαθαίνουμε ότι ο διευθυντής του Υπουργείου Συγκοινωνίας στις 10 Μαΐου του 1933 απηύθυνε την παρακάτω επιστολή στον τότε Δήμαρχο Θεσσαλονίκης:

 « Φίλε κύριε Δήμαρχε, Αγγέλων υμίν τον θάνατον έν Γαλλία του διακεκριμένου Αρχιτέκτονος Ερνέστου Εμπράρ καθήκον μου θεωρώ ως παρακολουθήσας εκ του σύνεγγυς την ακάματον αυτού εργασίαν δια την πόλιν Θεσσαλονίκης είς ήν πρωτεύει το υπέροχον σχέδιον του τής πυρικαύστου ζώνης να εισηγηθώ υμίν την γνώμην, όπως δοθεί είς μίαν των κυρίων οδών της περιοχής ταύτης τ’όνομα του είς ένδειξιν ευγνωμοσύνης τής πόλεως δια το έργον του τοσούτω δε μάλλον όσω ο αείμνηστος ούτος Αρχιτέκτων γενικώτερον εις την χώρα ημών προσέφερεν υπηρεσίας ασχοληθείς με πλείστα όσα μεγάλα προβλήματα αυτής, επιπλέον δε και επί μακρόν διδάξας έν τώ ημετέρω Πολυτεχνείο παρακαλώ όπως μού γνωρίσετε την γνώμη του Δήμου επί της ανωτέρω εισηγήσεως μου διατελώ μετά πάσης τιμής και φιλικών αισθημάτων.

Όλως υμέτερος

Μ. Δελλαδέτσιμας

ΥΓ. Η εν Παρισίοις διεύθυνσις είς ήν φρονώ ότι νύν θα παραμείνει η Κυρία Εμπράρ είναι: Madame Hebrard, 18 rue Jacob Paris, ταύτην γνωρίζω υμίν διά την περίπτωσιν καθ΄ήν ο Δήμος Θεσσαλονίκης ήθελε να διαβιβάση συλληπητήρια ή και ν΄αναγγείλη την πραγμάτωσιν τής προτάσεως μου αν ήθελε γίνη ύπό τούτου αποδεκτή»

Τη συνέχεια τη γνωρίζετε. Η Θεσσαλονίκη οφείλει να τιμήσει όπως αρμόζει αυτόν τον μεγάλο Γάλλο αρχιτέκτονα. Ζούμε στην πόλη που αυτός ο εμπνευσμένος αρχιτέκτονας σχεδίασε πριν από 100 χρόνια, μία πόλη που θα ζήσει μετά από εμάς για πολλούς αιώνες.