Από την τυπογραφία στην Τεχνητή Νοημοσύνη: ποιος προλαβαίνει την πληροφορία;

Από τον κόσμο του βιβλίου και της σταθερής γνώσης έως τον κόσμο των αλγορίθμων και της εκθετικής πληροφορίας, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο άνθρωπος μπορεί ακόμη να μετατρέπει τα δεδομένα σε κατανόηση, κρίση και ευθύνη.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία δεν αυξάνεται απλώς. Επιταχύνεται. Και αυτή η επιτάχυνση δεν αφορά μόνο τους υπολογιστές, τα δεδομένα ή την τεχνητή νοημοσύνη. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, σκεφτόμαστε, επικοινωνούμε και αποφασίζουμε. Αφορά, τελικά, τον ίδιο τον άνθρωπο.

Αν θέλαμε να αποτυπώσουμε με μία μόνο εικόνα τη μεγάλη ιστορική αλλαγή που βιώνουμε, θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: από την εποχή της τυπογραφίας περάσαμε στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Από έναν κόσμο όπου η γνώση αποκτούσε διάρκεια μέσα από το βιβλίο, περάσαμε σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία ανανεώνεται αδιάκοπα, μετασχηματίζεται συνεχώς και μας προλαβαίνει πριν προλάβουμε να την κατανοήσουμε.

Η τυπογραφία υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα άλματα του ανθρώπινου πολιτισμού. Δεν έκανε μόνο τα βιβλία περισσότερα. Άλλαξε τον ρυθμό με τον οποίο η γνώση μπορούσε να κυκλοφορεί. Έδωσε στη σκέψη διάρκεια, στο κείμενο σταθερότητα, στη γνώση υλική μορφή και κοινωνική διαθεσιμότητα. Το βιβλίο έγινε φορέας μνήμης, παιδείας και πολιτισμού. Η γνώση μπορούσε να διαβαστεί, να ξαναδιαβαστεί, να σχολιαστεί, να κριθεί, να ενσωματωθεί.

Σήμερα, όμως, βρισκόμαστε σε μια ριζικά διαφορετική συνθήκη. Η πληροφορία δεν είναι πια κυρίως αποτυπωμένη σε σταθερά αντικείμενα. Είναι ροή. Παράγεται από παντού. Από κινητά τηλέφωνα, αισθητήρες, πλατφόρμες, κάμερες, κοινωνικά δίκτυα, υπολογιστικά συστήματα, μηχανές, αλγορίθμους. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ζει απλώς μέσα σε μια κοινωνία πληροφορίας. Ζει μέσα σε μια ατμόσφαιρα πληροφορίας.

Γι’ αυτό και το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόση πληροφορία υπάρχει, αλλά πόσο γρήγορα αυξάνεται. Για αιώνες, ο χρόνος που χρειαζόταν η γνώση για να διπλασιαστεί ήταν μεγάλος. Χρειαζόταν χρόνος για να γραφτεί, να αντιγραφεί, να εκδοθεί, να ταξιδέψει, να διαβαστεί. Η τυπογραφία επιτάχυνε αυτή τη διαδικασία, αλλά εξακολουθούσε να αφήνει στον άνθρωπο έναν ουσιαστικό χώρο αφομοίωσης. Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, όμως, ο χρόνος αυτός έχει συρρικνωθεί δραματικά. Και αυτό δεν είναι μια απλή τεχνική λεπτομέρεια. Είναι μια πολιτισμική ανατροπή.

Σήμερα χρησιμοποιούμε ακόμη και όρους όπως Global Datasphere[ Ο όρος Global Datasphere, όπως χρησιμοποιείται από την IDC (International Data Corporation), αναφέρεται στον συνολικό όγκο δεδομένων που δημιουργούνται, συλλαμβάνονται και αναπαράγονται παγκοσμίως σε ένα δεδομένο έτος, αποτυπώνοντας έτσι τη συνολική κλίμακα της ψηφιακής παραγωγής δεδομένων σε παγκόσμιο επίπεδο.] για να περιγράψουμε τον συνολικό όγκο δεδομένων που δημιουργούνται, καταγράφονται και αναπαράγονται παγκοσμίως μέσα σε έναν μόνο χρόνο. Η ίδια η γλώσσα αποκαλύπτει την αλλαγή. Δεν μιλάμε πλέον μόνο για «γνώση», αλλά για μια πλανητική σφαίρα δεδομένων. Ο κόσμος γύρω μας γίνεται ολοένα πιο μετρήσιμος, πιο καταγράψιμος και πιο αλγοριθμικά επεξεργάσιμος.

Το ερώτημα, όμως, είναι βαθύτερο: Γίνεται και πιο ανθρώπινος;

Σε αυτό το σημείο αρχίζει η πραγματική δυσκολία της εποχής μας. Γιατί η επιτάχυνση της πληροφορίας δεν αλλάζει μόνο την τεχνολογία. Αλλάζει και τις ανθρώπινες σχέσεις. Σήμερα μπορούμε να μιλήσουμε αμέσως, να ανταλλάξουμε εικόνες, μηνύματα, σχόλια, αντιδράσεις σε πραγματικό χρόνο. Κι όμως, η ταχύτητα αυτή δεν εγγυάται βαθύτερη επικοινωνία. Αντίθετα, πολλές φορές την υπονομεύει. Ενώ είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι, δεν είμαστε πάντοτε πραγματικά παρόντες. Ενώ επικοινωνούμε περισσότερο, κατανοούμε λιγότερο.

Η ανθρώπινη σχέση χρειάζεται κάτι που η εποχή μας τείνει να συμπιέζει: Χρόνο. Χρόνο για ακρόαση. Χρόνο για σιωπή. Χρόνο για επεξεργασία. Χρόνο για συναισθηματική και πνευματική ωρίμανση. Όταν η πληροφορία ρέει με εκθετικό ρυθμό, ο άνθρωπος κινδυνεύει να μετατρέψει και τη σχέση σε κατανάλωση στιγμών. Να ανταλλάσσει διαρκώς σήματα, αλλά να δυσκολεύεται να οικοδομήσει δεσμούς.

Το ίδιο συμβαίνει και στην κοινωνία. Ο δημόσιος χώρος σήμερα λειτουργεί με ταχύτητες που παλαιότερα θα ήταν αδιανόητες. Μια είδηση κάνει τον γύρο του κόσμου μέσα σε λίγα λεπτά. Μια κρίση διογκώνεται σε λίγες ώρες. Μια άποψη γίνεται μαζικό ρεύμα πριν ακόμη προλάβει να ελεγχθεί. Αυτή η ταχύτητα έχει αναμφίβολα δημοκρατικές δυνατότητες. Η κοινωνία ενημερώνεται πιο γρήγορα, αντιδρά πιο άμεσα, συμμετέχει πιο δυναμικά. Αλλά ταυτόχρονα, η ίδια αυτή ταχύτητα γεννά σύγχυση, παραπληροφόρηση, πόλωση και αδυναμία διάκρισης ανάμεσα στο ουσιώδες και στο θορυβώδες.

Περισσότερη πληροφορία δεν σημαίνει αυτόματα περισσότερη αλήθεια. Ούτε περισσότερα δεδομένα σημαίνουν περισσότερη σοφία. Μπορεί να σημαίνουν και το ακριβώς αντίθετο: έναν κόσμο όπου το επείγον εξαφανίζει το σημαντικό, όπου η ταχύτητα ακυρώνει την κρίση, όπου η συνεχής ροή διαλύει την εσωτερική συνοχή του νοήματος. Αυτή η κρίση δεν είναι μόνο κοινωνική. Είναι και εσωτερική. Αφορά τη συνείδηση. Η προσοχή του ανθρώπου έχει μετατραπεί σε πεδίο διεκδίκησης. Πλατφόρμες, μηχανισμοί προβολής και ψηφιακά περιβάλλοντα ανταγωνίζονται μεταξύ τους καθημερινά σε χρόνους δευτερολέπτων, υποκλέπτοντας στιγμές από τον ψυχικό μας χρόνο. Και έτσι ο σύγχρονος άνθρωπος, παρότι ζει με πρωτοφανή πρόσβαση στη γνώση, κινδυνεύει να χάσει κάτι πιο βαθύ: την εσωτερική του ενότητα.

Το πρόβλημα δεν είναι πια ότι δεν ξέρουμε αρκετά. Το πρόβλημα είναι ότι δεχόμαστε τόσα πολλά, τόσο γρήγορα, ώστε δυσκολευόμαστε να τα μετατρέψουμε σε ουσιαστική κατανόηση. Μπορούμε να είμαστε συνεχώς ενημερωμένοι και συγχρόνως βαθιά αποπροσανατολισμένοι. Μπορούμε να έχουμε πρόσβαση στα πάντα και να χάνουμε την ικανότητα να ξεχωρίσουμε τι πραγματικά αξίζει.

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται το ζήτημα της ηθικής. Και εδώ η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη γίνεται πραγματικά σοβαρή. Η ηθική δεν είναι ένα πρόσθετο στολίδι πάνω στην τεχνολογία. Δεν είναι μια πολυτέλεια που έρχεται εκ των υστέρων. Είναι ο εσωτερικός όρος της ίδιας της χρήσης της. Όσο αυξάνεται η πληροφορία, τόσο αυξάνονται και οι δυνατότητες λάθους, χειραγώγησης, αδικίας και αόρατου ελέγχου.

Όταν μιλάμε για «ηθική ευθυγράμμιση» της τεχνητής νοημοσύνης, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα υπάρξουν κανόνες. Το ερώτημα είναι ποιος θα τους ορίσει. Ποιες αξίες θα περάσουν στον κώδικα; Ποια αντίληψη για τον άνθρωπο θα ενσωματωθεί στα συστήματα; Ποια κοινωνία θέλουμε να υπηρετούν αυτές οι τεχνολογίες; Εδώ το τεχνικό γίνεται αναπόφευκτα πολιτικό, φιλοσοφικό και πολιτισμικό.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει εικόνες, κείμενα, ήχους, προτάσεις, αποφάσεις, υποδείξεις. Μπορεί να μας εντυπωσιάζει, να μας διευκολύνει, να μας αιφνιδιάζει. Αλλά δεν βιώνει τον κόσμο όπως τον βιώνει ο άνθρωπος. Δεν γνωρίζει την αγωνία, τη θνητότητα, τη σιωπή της εσωτερικής δοκιμασίας, την ευθύνη του προσώπου απέναντι σε ένα άλλο πρόσωπο. Μπορεί να αναπαράγει μορφές νοήματος, αλλά δεν ζει την υπαρξιακή συνθήκη από την οποία αυτές οι μορφές γεννιούνται.

Γι’ αυτό το μεγάλο δίλημμα της εποχής δεν είναι αν θα αποδεχθούμε ή θα απορρίψουμε την τεχνητή νοημοσύνη. Το πραγματικό ερώτημα είναι με ποιους όρους θα τη χρησιμοποιήσουμε. Ανθρωποκεντρική τεχνολογία δεν σημαίνει απλώς λειτουργική ή φιλική τεχνολογία. Σημαίνει τεχνολογία που υπηρετεί την αξιοπρέπεια, την ελευθερία, την αυτονομία, την κριτική ικανότητα και την ευθύνη του ανθρώπου.

Υπ’ αυτές ακριβώς τις συνθήκες η παιδεία αποκτά ίσως τον πιο κρίσιμο ρόλο της. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία διπλασιάζεται όλο και γρηγορότερα, η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται στη μετάδοση περιεχομένου. Οφείλει να καλλιεργεί ικανότητα επιλογής, αξιολόγηση αξιοπιστίας, συνθετική σκέψη, εσωτερική πειθαρχία και ηθική ωριμότητα.

Δεν αρκεί πια να γνωρίζουμε περισσότερα. Πρέπει να μάθουμε να κρίνουμε καλύτερα.

Γιατί τελικά αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της εποχής μας: Όχι απλώς να συμβαδίσουμε με την πληροφορία, αλλά να μη χαθεί ο άνθρωπος μέσα στην ταχύτητά της.

Από την τυπογραφία έως την τεχνητή νοημοσύνη, η ανθρωπότητα αύξησε εκπληκτικά τη δύναμή της να παράγει και να διαδίδει γνώση. Τώρα, όμως, βρίσκεται μπροστά σε μια πιο δύσκολη δοκιμασία: Να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέπει την πληροφορία σε κρίση, την κρίση σε ευθύνη και την ευθύνη σε πολιτισμό.

Γιατί αν η πληροφορία τρέχει όλο και πιο γρήγορα, το πραγματικό ερώτημα παραμένει ανοιχτό: ποιος προλαβαίνει τελικά την πληροφορία ;