Η Ευρώπη χάνει την τροφική της αυτονομία παρά τα… 387 δις ευρώ!

«Στη Μακεδονία και Θράκη η υπερβολική χρήση νερού και λιπασμάτων οδηγεί σε υποβάθμιση εδαφών, με προγράμματα παρακολούθησης ποιότητας νερού να δείχνουν υψηλά επίπεδα νιτρικών, ενώ στη Θεσσαλία οι ξηρασίες του 2024-25 ενέτειναν την ευπάθεια, με απώλειες παραγωγής ως 30%»

Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης δημοσίευσε την ετήσια έκθεσή του* για τις αγροτικές πολιτικές των μελών του και η εικόνα του 2025 που δίνει είναι ξεκάθαρη. Τα κονδύλια είναι τεράστια, αλλά τα αποτελέσματα μέτρια και… δυσανάλογα. Με προϋπολογισμό περίπου 387 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2023-2027, η ΕΕ παραμένει πρώτη στις ενισχύσεις γεωργίας παγκοσμίως, με τα 291 δισεκατομμύρια να κατευθύνονται στον πρώτο πυλώνα – άμεσες ενισχύσεις και μέτρα αγοράς – και τα υπόλοιπα περίπου 96 δισεκατομμύρια στον δεύτερο συμπεριλαμβανομένων εθνικών συνεισφορών.

Η σκληρή ετυμηγορία του ΟΟΣΑ για την ΚΑΠ

Περίπου το 75% του πρώτου πυλώνα εξακολουθεί να δίνεται ως βασική ενίσχυση εισοδήματος, δηλαδή πληρωμές ανά εκτάριο χωρίς σύνδεση με συγκεκριμένους στόχους παραγωγικότητας ή περιβαλλοντικής απόδοσης, κάτι που κρατάει τον τομέα σε στασιμότητα. Η έκθεση τονίζει ότι η συνολική στήριξη προς την ευρωπαϊκή γεωργία παραμένει στα υψηλότερα επίπεδα από το 2000 και μετά, ξεπερνώντας ακόμα και την εποχή της πανδημίας, ωστόσο η Ευρώπη χάνει έδαφος σε τροφική αυτονομία, με σταθερή αύξηση εισαγωγών πρώτων υλών και τροφίμων, ενώ η παραγωγικότητα ανά εκτάριο παραμένει στάσιμη ή μειώνεται σε πολλές περιοχές. Τα νέα οικολογικά σχήματα, τα eco-schemes που θεωρήθηκαν η μεγάλη «πράσινη» καινοτομία της ΚΑΠ, απορροφούν κατά μέσο όρο περίπου το… 25% των πόρων τους, με τη συμμετοχή αγροτών να κυμαίνεται χαμηλά σε αρκετά κράτη-μέλη, ιδίως σε μέτρα βιοποικιλότητας, ενώ τα περισσότερα από τα 4.100 λειτουργικά γκρουπ καινοτομίας που έχουν δημιουργηθεί δείχνουν δυναμική, αλλά τα κονδύλια που τους φτάνουν είναι μικρό ποσοστό του συνολικού προϋπολογισμού.

Κάποιοι κερδίζουν χωρίς να… παράγουν;

Σε σύγκριση με τις αγροτικές πολιτικές των ΗΠΑ, η ΚΑΠ εστιάζει περισσότερο σε περιβαλλοντικά μέτρα με έμφαση στη βιωσιμότητα και την ισότιμη κατανομή ενισχύσεων, ενώ οι αμερικανικές πολιτικές, προωθούν κυρίως ασφάλιση καλλιεργειών, υποστήριξη αγορών και έρευνα, με λιγότερη γραφειοκρατία και μεγαλύτερη εστίαση στην ανταγωνιστικότητα και τις εξαγωγές, κάτι που κάνει τις ΗΠΑ λιγότερο «πράσινες». Ο δε ΟΟΣΑ είναι κατηγορηματικός για το μέλλον, αν η ΚΑΠ μετά το 2027 δεν μειώσει δραστικά τις αποσυνδεδεμένες ενισχύσεις και δεν συνδέσει τουλάχιστον το 50% της στήριξης με μετρήσιμους περιβαλλοντικούς, κλιματικούς και παραγωγικούς στόχους, η Ευρώπη θα συνεχίσει να πληρώνει ακριβά για ένα σύστημα που αντέχει όλο και λιγότερο τις κρίσεις, προτείνοντας παράλληλα ένα κεντρικό ευρωπαϊκό ταμείο διαχείρισης κρίσεων αντί για αποσπασματικές εθνικές παρεμβάσεις που διαταράσσουν την ενιαία αγορά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει σήμερα τον πιο ακριβό αγροτικό τομέα του κόσμου, αλλά όχι τον πιο ανταγωνιστικό ούτε τον πιο βιώσιμο.

Ευρώπη και η Ελλάδα

Στη χώρα μας η κατάσταση αντικατοπτρίζει τις ευρωπαϊκές τάσεις με ιδιαιτερότητες λόγω της γεωγραφίας και των μικρών εκμεταλλεύσεων, όπου η ΚΑΠ 2023-27 προβλέπει ενισχύσεις περίπου 2 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως, εστιάζοντας σε ελιά, γαλακτοκομικά και κηπευτικά, αλλά τα eco-schemes δείχνουν μικτή εικόνα, υψηλή συμμετοχή σε απλά μέτρα διαχείρισης θρεπτικών ουσιών λόγω ευκολίας και άμεσων πληρωμών, ενώ η υιοθέτηση βιοποικιλότητας και κλιματικής ανθεκτικότητας μένει πίσω εξαιτίας γραφειοκρατίας, χαμηλών κινήτρων και έλλειψης ενημέρωσης για μικρούς αγρότες, με την πρόσφατη απλοποίηση της ΚΑΠ το 2024 να προσφέρει ευελιξία αλλά να κινδυνεύει να αραιώσει τις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις, αφήνοντας τον τομέα ευάλωτο σε ξηρασίες και εισαγωγές. Όσον αφορά πιο λεπτομερή στοιχεία για τη βόρεια Ελλάδα (Μακεδονία, Θράκη, Θεσσαλία), η έκθεση δεν παρέχει ειδικές περιφερειακές αναλύσεις ή δεδομένα σε αυτό το επίπεδο και εστιάζει κυρίως σε εθνικές τάσεις εντός ΕΕ και συγκρίσεις χωρών. Ωστόσο, από συμπληρωματικές πηγές του ΟΟΣΑ (π.χ. προηγούμενες εκθέσεις και μελέτες) προκύπτουν ενδείξεις για τις περιοχές αυτές. Στη Μακεδονία και Θράκη, όπου κυριαρχούν καλλιέργειες βαμβακιού και σιτηρών, η υπερβολική χρήση νερού και λιπασμάτων οδηγεί σε υποβάθμιση εδαφών, με προγράμματα παρακολούθησης ποιότητας νερού να δείχνουν υψηλά επίπεδα νιτρικών, ενώ στη Θεσσαλία  οι ξηρασίες του 2024-25 ενέτειναν την ευπάθεια, με απώλειες παραγωγής ως 30% σε σόγια και καλαμπόκι, και χαμηλή υιοθέτηση eco-schemes  . Η έκθεση προειδοποιεί ότι χωρίς περιφερειακές προσαρμογές στην ΚΑΠ, αυτές οι περιοχές θα δυσκολευτούν να πετύχουν στόχους βιωσιμότητας, προτείνοντας τοπικά ταμεία για άρδευση και καινοτομία. Μέχρι στιγμής είναι άγνωστο αν αυτή την έκθεση την έχουν διαβάσει στο αρμόδιο υπουργείο αγροτικής… ανάπτυξης κι αν σκοπεύουν τουλάχιστον για αυτές τις τρεις περιοχές που είναι στο κόκκινο να πάρουν άμεσα μέτρα *OECD (2025), Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2025, OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/a80ac398-en