Αγία Σοφία: Αποκαλύφθηκαν 420 μέτρα υπόγειων σηράγγων – Τι κρύβεται στα έγκατά του
Έξι υπόγειοι χώροι και εννέα σήραγγες ήρθαν στο φως κατά τις εργασίες αποκατάστασης στην Κωνσταντινούπολη – Απομακρύνθηκαν σχεδόν 3.000 τόνοι χωμάτων
Έναν άγνωστο μέχρι σήμερα κόσμο, κρυμμένο κάτω από ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, φέρνουν στο φως οι εργασίες αποκατάστασης στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης. Οι αρχαιολογικές και τεχνικές έρευνες αποκάλυψαν ένα εκτεταμένο υπόγειο δίκτυο με έξι χώρους και εννέα σήραγγες, συνολικού μήκους 420 μέτρων, που παρέμεναν επί αιώνες καλυμμένες από χώματα και άλλα υλικά.
Τα ευρήματα ενδέχεται να προσφέρουν νέα στοιχεία για την ιστορία του μνημείου, αλλά και για τις υποδομές της βυζαντινής πρωτεύουσας. Ανάμεσα στις κατασκευές που εξετάζουν οι ειδικοί περιλαμβάνονται παλαιότερα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, υπόγειες διαδρομές και τμήματα ενός συστήματος διαχείρισης υδάτων, ενώ δεν αποκλείεται ορισμένες από τις στοές να συνδέονται με το ιστορικό οδικό δίκτυο της Κωνσταντινούπολης.
Την πρόοδο των εργασιών παρουσίασε ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, ο οποίος επισκέφθηκε τις υπόγειες εγκαταστάσεις συνοδευόμενος από επιστήμονες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα αποκατάστασης. Εικόνες από τις στοές και τις εργασίες καθαρισμού μεταδόθηκαν από το CNN Türk, αποκαλύπτοντας για πρώτη φορά σε τέτοια έκταση το δίκτυο που βρίσκεται κάτω από το ιστορικό μνημείο.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο Τούρκος υπουργός, από τον Κήπο του Βεζίρη και τον δυτικό κήπο της Αγίας Σοφίας έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επίχωσης. Οι εργασίες εντάσσονται στο ευρύτερο πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης του μνημείου, το οποίο οι τουρκικές αρχές χαρακτηρίζουν ως το μεγαλύτερο που έχει πραγματοποιηθεί κατά την περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Τα ίχνη που ενδέχεται να προηγούνται της Αγίας Σοφίας
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια υπόγεια ταφική κατασκευή, γνωστή ως hypogeum, η οποία εντοπίστηκε στην περιοχή του Κήπου του Βεζίρη. Κατά τη διάρκεια των εργασιών καθαρισμού αποκαλύφθηκαν αρχιτεκτονικά στρώματα σε μεγαλύτερο βάθος από το μέχρι πρότινος γνωστό επίπεδο του εδάφους.
Οι εργασίες προχώρησαν περίπου 1,5 μέτρο κάτω από το επίπεδο του δαπέδου που ήταν καλυμμένο με λάσπη, φέρνοντας στο φως ενδείξεις παλαιότερης οικοδομικής φάσης. Οι επιστήμονες εξετάζουν εάν τα συγκεκριμένα κατάλοιπα ανάγονται σε περίοδο πριν από την κατασκευή του σημερινού ναού.
Η πιθανότητα αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς η σημερινή Αγία Σοφία οικοδομήθηκε την εποχή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, μεταξύ 532 και 537 μ.Χ., στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει οριστική χρονολόγηση των νέων ευρημάτων και η ακριβής προέλευσή τους παραμένει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας.
Εννέα σήραγγες και μία στοά μήκους 180 μέτρων
Οι έρευνες στον δυτικό κήπο της Αγίας Σοφίας έχουν αποκαλύψει έξι διαφορετικούς υπόγειους χώρους, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους μέσω εννέα σηράγγων. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν, τρεις από τους χώρους ενδέχεται να αποτελούσαν υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, της αυλής που συνδεόταν με το συγκρότημα του ναού.
Οι διάδρομοι έχουν πλάτος που κυμαίνεται από τέσσερα έως 4,8 μέτρα, ενώ επτά από τις εννέα σήραγγες έχουν ήδη καθαριστεί από τα υλικά που τις κάλυπταν. Στις υπόλοιπες δύο συνεχίζονται οι εργασίες αποτύπωσης και τεκμηρίωσης.
Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει μία σήραγγα μήκους 180 μέτρων, η μεγαλύτερη που έχει εντοπιστεί μέχρι στιγμής. Η συγκεκριμένη στοά εκτείνεται παράλληλα με την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ έως το σημείο εισόδου των επισκεπτών.
Οι ειδικοί εξετάζουν το ενδεχόμενο να συνδέεται με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης, καθώς η διαδρομή και η μορφολογία της παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που προκαλούν το ενδιαφέρον των ερευνητών. Η στοά διαθέτει κλίση περίπου 3%, ωστόσο ο αρχικός της ρόλος δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί.
Το υπόγειο σύστημα ύδρευσης της βυζαντινής πρωτεύουσας
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο των ερευνών αφορά τη λειτουργία των υπόγειων κατασκευών. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, μέρος του δικτύου ενδέχεται να εξυπηρετούσε τις ανάγκες διαχείρισης των υδάτων στην ιστορική Κωνσταντινούπολη.
Ορισμένες από τις σήραγγες φαίνεται πως είχαν σχέση με τη διανομή νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων υδάτων, λειτουργίες απαραίτητες για την προστασία ενός τόσο μεγάλου και σύνθετου οικοδομικού συγκροτήματος.
Η μελέτη τους μπορεί να προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι τεχνικές υποδομές γύρω από την Αγία Σοφία, αλλά και για τις κατασκευαστικές γνώσεις που αξιοποιήθηκαν στις διαφορετικές περιόδους της ιστορίας της.
Οι εργασίες, πάντως, δεν περιορίζονται στην αποκάλυψη των σηράγγων. Περιλαμβάνουν παρεμβάσεις στους θόλους, στερεώσεις τοιχοποιιών και αποκατάσταση δομικών φθορών. Σε υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων έχει ήδη ολοκληρωθεί η αποκατάσταση βλαβών σε τμήμα 18 μέτρων, ενώ σε άλλες στοές χρησιμοποιούνται ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία για την ενίσχυση της στατικής τους επάρκειας.
Σχεδιάζουν να ανοίξουν τις υπόγειες στοές στους επισκέπτες
Πέρα από την αρχαιολογική σημασία των ευρημάτων, ένα από τα επόμενα ζητήματα που εξετάζουν οι τουρκικές αρχές είναι η δυνατότητα να αποκτήσουν οι επισκέπτες πρόσβαση σε ορισμένα από τα υπόγεια τμήματα της Αγίας Σοφίας.
Όπως ανακοίνωσε ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, σχεδιάζεται ειδική μελέτη για την ανάδειξη των υπόγειων χώρων και τη δυνατότητα αξιοποίησής τους ως επισκέψιμων σημείων. Βασικές προϋποθέσεις είναι η προστασία των αρχαιολογικών καταλοίπων και η ασφάλεια όσων θα εισέρχονται στις στοές.
Προς το παρόν δεν έχει ανακοινωθεί ποια τμήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν στο κοινό, ούτε υπάρχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση του σχεδιασμού.
Παράλληλα, εξετάζεται εάν το υπόγειο δίκτυο θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και για τη βελτίωση του αερισμού του μνημείου. Σύμφωνα με τις τεχνικές εκτιμήσεις που παρουσίασε ο υπουργός, το υφιστάμενο υπόγειο άνοιγμα καλύπτει μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού της Αγίας Σοφίας. Οι μελλοντικές μελέτες θα διερευνήσουν εάν ορισμένες από τις ιστορικές στοές μπορούν να συμβάλουν στην παροχή νωπού αέρα, χωρίς να αλλοιωθεί η αρχιτεκτονική και ιστορική τους φυσιογνωμία.
Οι νέες αποκαλύψεις επιβεβαιώνουν ότι η Αγία Σοφία εξακολουθεί να κρύβει άγνωστες πτυχές της ιστορίας της, σχεδόν 1.500 χρόνια μετά την ανέγερσή της. Αυτή τη φορά, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στους εντυπωσιακούς θόλους και τα ψηφιδωτά της, αλλά σε όσα παρέμεναν για αιώνες κάτω από το έδαφος, συνθέτοντας μια δεύτερη, λιγότερο ορατή ιστορία του εμβληματικού μνημείου.