Όταν η τέχνη κοιτάζει τον ήλιο να χάνεται

Πώς θα έμοιαζαν οι «Las Meninas» εάν το φως που εισχωρεί στο δωμάτιο σκοτείνιαζε ξαφνικά; Τι θα απέμενε από το φωτεινό τοπίο στο «Λιβάδι του Αγίου Ισιδώρου» του Γκόγια, εάν ο ήλιος κρυβόταν για λίγα λεπτά; Με αφορμή τη σημερινή ολική έκλειψη, το Μουσείο του Πράδο δοκίμασε να απαντήσει, αφήνοντας, έστω ψηφιακά, τη σκιά της Σελήνης να περάσει πάνω από ορισμένα από τα γνωστότερα έργα του.

Στο οπτικοακουστικό πρότζεκτ «El Prado a la luz del eclipse», η τεχνολογία μεταβάλλει σταδιακά τον φωτισμό σε πίνακες του Βελάσκεθ, του Γκόγια, του Ρούμπενς και του Κλοντ Λορέν. Οι σκιές βαθαίνουν, τα θερμά χρώματα ψυχραίνουν και πρόσωπα που γνωρίζουμε κάτω από ένα συγκεκριμένο φως μοιάζουν για λίγο να αφήνουν τις δικές τους ιστορίες για λίγο και να μπαίνουν σε διαφορετικές. Το ενδιαφέρον με το πείραμα του Μουσείου είναι ότι αντί να αναζητήσει την έκλειψη μέσα στους πίνακες, τη ρίχνει αναπάντεχα επάνω τους, για να δείξει πόσο δραστικά η αλλαγή του φωτός μεταβάλλει την εικόνα και τη διάθεσή της.

Η τέχνη, βέβαια, παρακολουθεί τις εκλείψεις πολύ πριν αποκτήσει ψηφιακά εργαλεία. Για αιώνες, η ξαφνική εξαφάνιση του ήλιου αντιμετωπιζόταν ως προειδοποίηση, μια ρωγμή στην κανονικότητα του κόσμου. Στην κινεζική παράδοση ένας δράκος καταβρόχθιζε τον ήλιο, ενώ στη σκανδιναβική μυθολογία τον καταδίωκε ο λύκος Σκολ. Στη χριστιανική εικονογραφία, ο σκοτεινός ουρανός συνδέθηκε με τη Σταύρωση. Ο ήλιος και η σελήνη εμφανίζονται συχνά εκατέρωθεν του σταυρού, κάποτε με ανθρώπινα πρόσωπα που στρέφονται αλλού ή καλύπτονται από θλίψη.

Γύρω στο 1518, ο Ραφαήλ με τους μαθητές του εργαστηρίου του του ζωγράφισαν στην Πινακοθήκη του Βατικανού τον «Ισαάκ και τη Ρεβέκκα, τους οποίους παρακολουθεί ο Αβιμέλεχ». Ψηλά στον ουρανό διακρίνεται μια έκλειψη με φωτεινές προεκτάσεις γύρω από τον σκοτεινό δίσκο. Η ακρίβειά της, που προσιδιάζει μάλλον σε επιστημονική παρατήρηση παρά σε καλλιτεχνική έμπνευση ή θεόπνευστη εικόνα, είναι χαρακτηριστική της εποχής της. Μιας εποχής που το ανεξήγητο ουράνιο σημάδι αρχίζει να παρατηρείται και ως φυσικό φαινόμενο. Η έκλειψη δεν χάνει ακόμη εκεί τη συμβολική της δύναμη. Ασφαλώς, όμως, αρχίζει και να επιτρέπει χώρο και στη γλώσσα της επιστήμης.

Τέσσερις αιώνες αργότερα, ο Howard Russell Butler οραματίστηκε και κατόρθωσε κάτι που η φωτογραφία της εποχής δεν μπορούσε ακόμη τεχνικά να πετύχει. Nα διασώσει τα πραγματικά χρώματα της ηλιακής κορόνας. Το 1918 συνόδευσε επιστημονική αποστολή του Αμερικανικού Ναυτικού στο Όρεγκον και προετοιμάστηκε επί μήνες για ένα μοντέλο που θα «πόζαρε» μόλις 112 δευτερόλεπτα. Κατέγραψε με ταχύτητα φωτεινότητες, τόνους και χρώματα και ολοκλήρωσε αργότερα τους πίνακές του με τη βοήθεια φωτογραφιών. Οι εκλείψεις του διεκδικούν επάξια τον χαρακτηρισμό των ιδιότυπων επιστημονικών ντοκουμέντων, φτιαγμένων με πινέλο.

Για την Alma Thomas, αντίθετα, η έκλειψη έγινε καθαρό χρώμα. Στο έργο της «The Eclipse», εμπνευσμένο από το φαινόμενο της 7ης Μαρτίου 1970, ένας σκοτεινός μπλε πυρήνας περιβάλλεται από ασύμμετρους, πολύχρωμους δακτυλίους. Το στοίχημα για την ζωγράφο δεν ήταν μια πιστή απόδοση του ουρανού. Καταγράφει την κίνηση, την ένταση και τον ρυθμό του, ως μια έκρηξη ζωτικότητας.

Έκλειψη στη Λογοτεχνία

Στη λογοτεχνία, πάλι, η έκλειψη γίνεται συχνά προμήνυμα ή εργαλείο εξουσίας. Στην «Οδύσσεια» προαναγγέλλει τον θάνατο των μνηστήρων, ενώ στα «Ορυχεία του βασιλιά Σολομώντα» του Χένρι Ράιντερ Χάγκαρντ και στο «Ένας Γιάνκης στην αυλή του βασιλιά Αρθούρου» του Μαρκ Τουέιν η γνώση του φαινομένου επιτρέπει στους ήρωες να παρουσιαστούν ως παντοδύναμοι. Στο «Dolores Claiborne» του Στίβεν Κινγκ, τέλος, η ολική έκλειψη γίνεται το σκοτεινό κάλυμμα ενός φόνου.

Στο θεατρικό σανίδι

Στον «Βασιλιά Ληρ», ο Γκλόστερ θεωρεί τις εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης προάγγελο οικογενειακής διάλυσης, ανταρσίας και προδοσίας. Αμέσως μετά, ο Έντμουντ γελοιοποιεί την ανάγκη των ανθρώπων να αποδίδουν στα άστρα τις δικές τους αποτυχίες. Ο Σαίξπηρ χωρά στην ίδια σκηνή δύο εποχές: τον φόβο απέναντι στο ουράνιο σημάδι και τον σκεπτικισμό απέναντι στις βολικές ερμηνείες του.

Στο πολύ νεότερο «Lunar Eclipse» του Donald Margulies, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 2023, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι κάθεται σε δύο πτυσσόμενες καρέκλες, στη μέση ενός χωραφιού, περιμένοντας τα επτά στάδια μιας σεληνιακής έκλειψης. Καθώς το φως υποχωρεί και επανέρχεται, οι δυο τους μιλούν για τον γάμο, τα παιδιά, τη γη τους και τον χρόνο που απομένει. Η ουράνια μεταβολή γίνεται εδώ δραματουργικό ρολόι, καθώς καταμετρά μια κοινή ζωή που πλησιάζει στο τέλος της.

Έκλειψη στο σινεμά

Σε αντίθεση με τη ζωγραφική και τη λογοτεχνία, οι ηλιακές εκλείψεις δεν έχουν αφήσει ιδιαίτερα εκτεταμένο ίχνος στο θεατρικό ρεπερτόριο — ίσως επειδή το ξαφνικό σκοτάδι και η κοσμική κλίμακα του φαινομένου προσφέρονται περισσότερο για την κινηματογραφική εικόνα. Στο σινεμά, αντίθετα, η έκλειψη έχει γίνει οιωνός, χρονόμετρο και ανατροπή της φυσικής τάξης: ανοίγει την «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος», συγκαλύπτει το έγκλημα στο «Dolores Claiborne», σώζει την τελευταία στιγμή τον μελλοθάνατο στο «Apocalypto» και σηματοδοτεί την εμφάνιση της αιμοβόρας Audrey II στο «Little Shop of Horrors». Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί ο «Βαραββάς» του 1961: η σκηνή της Σταύρωσης γυρίστηκε κάτω από το πραγματικό φως της ολικής έκλειψης Ηλίου που πέρασε τότε πάνω από την Ιταλία.

Από το θηρίο που καταβροχθίζει τον ήλιο μέχρι τους ψηφιακά σκοτεινιασμένους πίνακες του Πράδο, η έκλειψη αλλάζει μορφές αλλά διατηρεί τη βασική της δύναμη. Διακόπτει προσωρινά αυτό που θεωρούμε σταθερό. Για λίγα λεπτά, το οικείο φως χάνεται και ο κόσμος παραμένει στη θέση του, αλλά φαίνεται διαφορετικός. Αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται και η τέχνη. Τη στιγμή, δηλαδή, κατά την οποία το σκοτάδι δεν καλύπτει απλώς τα πράγματα, αλλά μας αναγκάζει να τα ξανακοιτάξουμε.