Ο μαρξισμός μπροστά στον καθρέφτη του έθνους

Στο βιβλίο Ο Κόκκινος Ίανός. Το έθνος στη σκέψη και την επαναστατική στρατηγική των κλασικών του μαρξισμού (Εκδόσεις Παπαζήσης), ο Σταύρος Παναγιωτίδης επιχειρεί κάτι τολμηρό και ουσιώδες.

Να  φωτίσει ένα από τα πιο σύνθετα και συχνά παρεξηγημένα ζητήματα στη μαρξιστική θεωρία, τη σχέση της με το έθνος. Δεν πρόκειται για μια ακόμα γενική προσέγγιση ή ιδεολογική απολογία. Αντιθέτως, η μελέτη του στηρίζεται σε αυστηρή τεκμηρίωση, στην προσεκτική ανάγνωση πρωτογενών πηγών και στη λεπτομερή ανάλυση των θεωρητικών αντιπαραθέσεων που διατρέχουν τον πυρήνα της επαναστατικής σκέψης, από τον Μαρξ και τον Ένγκελς μέχρι τον Λένιν, τον Τρότσκι, τον Στάλιν, τη Λούξεμπουργκ και τους αυστρομαρξιστές.

Η επιλογή του τίτλου δεν είναι τυχαία. Ο Ίανός, ο ρωμαϊκός θεός με τα δύο πρόσωπα, αποδίδει εύστοχα την αμφιθυμία  ή μάλλον τη δομική διπλοπρόσωπη στάση, του μαρξισμού απέναντι στο έθνος. Από τη μία, το έθνος εμφανίζεται ως μορφή αστικής κυριαρχίας, εργαλείο διαίρεσης της εργατικής τάξης και μεταμφίεση των ταξικών αντιθέσεων. Από την άλλη, ως πεδίο αγώνα και παράγοντας απελευθέρωσης, όταν εντάσσεται σε ένα διεθνιστικό ή αντιιμπεριαλιστικό πρόταγμα. Αυτή η διπλή σχέση δεν συνιστά απλώς μια ιδεολογική ασάφεια, αλλά μια εγγενή αντίφαση που διατρέχει και καθορίζει τη στρατηγική της Αριστεράς στο πέρασμα των δεκαετιών. Ο συγγραφέας, δεν προσπαθεί να “ξεμπερδέψει” με αυτή την αντίφαση, ούτε να την εξουδετερώσει με θεωρητικά τεχνάσματα. Την αντιμετωπίζει κατά μέτωπο, την ανατέμνει με ακρίβεια και την αναδεικνύει μέσα από την ιστορική της διαδρομή, τις στιγμές της κορύφωσης και τις βαθιές πολιτικές της συνέπειες.

Η συμβολή του βιβλίου είναι ουσιαστική και πολυεπίπεδη. Αποτελεί μια ιδιαίτερα πλούσια ιστορικοκοινωνιολογική καταγραφή, που διατηρεί θεωρητική ακρίβεια χωρίς να διολισθαίνει σε διδακτισμό ή απλουστευτικές γενικεύσεις. Ταυτόχρονα, προσφέρει στον σημερινό αναγνώστη ένα στοχαστικό εργαλείο, σε μια συγκυρία όπου τα ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα, την εθνική κυριαρχία, τον διεθνισμό και τη λειτουργία της κρατικής βίας επανέρχονται με ένταση στον δημόσιο λόγο. Ο Σταύρος Παναγιωτίδης ισορροπεί με εντυπωσιακή συνέπεια ανάμεσα στην επιστημονική πυκνότητα και την πολιτική επικαιρότητα, αποφεύγοντας τόσο τη θεωρητική ακαμψία όσο και τον πειρασμό της απλοποίησης. Η γραφή του είναι νηφάλια, αλλά ποτέ αποστειρωμένη· κριτική και ταυτόχρονα εμποτισμένη με σεβασμό προς την ιστορική πολυπλοκότητα των ζητημάτων που θίγει.

Το Κόκκινος Ίανός δεν είναι βιβλίο “ειδικών”. Είναι ένα έργο που απευθύνεται σε όσους επιμένουν να σκέφτονται πολιτικά με ιστορική συνείδηση. Σε όσους δεν βολεύονται με τα ιδεολογικά στερεότυπα, αλλά αναζητούν εργαλεία για να κατανοήσουν και να μετασχηματίσουν τον κόσμο. Αν το έθνος είναι, όπως δείχνει το βιβλίο, ένα φάντασμα που στοιχειώνει την επαναστατική στρατηγική, τότε αυτή η μελέτη είναι ένας αναγκαίος εξορκισμός. Στοχαστικός, νηφάλιος, και πάνω απ’ όλα τίμιος.