«Κουλτούρες σε αντιπαράθεση 1967-1974» μέσα από πλούσια τεκμήρια

Μέσα από πλούσιο φωτογραφικό υλικό, ντοκουμέντα, έργα ζωγραφικά, γλυπτά, σκίτσα, προγράμματα θεάτρου, εξώφυλλα δίσκων μουσικής, αντικείμενα, όπως εξώφυλλα εφημερίδων και περιοδικών της έκθεσης «Κουλτούρες σε Αντιπαράθεση».

Υπογράφει: Χάιδω Σκανδύλα

«Ζωή – Τέχνη – Προπαγάνδα», που εγκαινιάζεται σήμερα, Πέμπτη, 22 Ιανουαρίου στο Παράρτημα ΜΙΕΤ Θεσσαλονίκης, δεν ξεδιπλώνεται απλά μια ολόκληρη εποχή. Αυτό που περισσότερο έχει ενδιαφέρον ίσως είναι ο τρόπος που ανασηκώνει λίγο τις ραφές της Ιστορίας» και μας καλεί να ρίξουμε μια ματιά στη υπόγεια, αν και όχι τόσο μυστική, σχέση που συνδέει την Τέχνη με την Πολιτική.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, ο οποίος επιμελείται επιστημονικά την έκθεση, μάς εξηγεί τον τρόπο που αυτά τα έργα τέχνης, είτε πρόκειται για προπαγανδιστικό υλικό χούντας είτε για αντιστασιακό υλικό οργανώνεται σε τρεις άξονες και δύο μέρη. «Οι τρεις άξονες μέσα απ΄τους οποίους οργανώνεται η έκθεση είναι η προπαγάνδα καθεστώτος, η κουλτούρα αντίστασης, όπου βλέπουμε πως συνδιαλέγεται η τέχνη με την διαμαρτυρία, και τέλος η καθημερινότητα. Στον τρίτο άξονα, αυτόν της καθημερινότητας, βρίσκουμε δίσκους, βιβλία και περιοδικά που διαμορφώνουν μια καθημερινότητα των ευαίσθητων δημοκρατικών ανθρώπων που συγκροτούν την αντίσταση. Αυτοί οι άνθρωποι έπρεπε με κάποιον τρόπο να επιβιώσουν πνευματικά και ηθικά».

Το πρώτο μέρο της έκθεσης αφορά το χρονικό διάστημα 1967-1971, την σκληρή διάσταση της Χούντας. Μια περίοδο φόβου και πνευματικής στειρότητας, μια περίοδο που στην επαρχία ο απόλυτο κυρίαρχος είναι ο χωροφύλακας, μια περίοδο όχι μόνο λογοκρισίας αλλά και αυτολογοκρισίας, αφού οι δημιουργοί είχαν πλήρη επίγνωση των κινδύνων που διέτρεχαν αν δήλωναν, μέσα από το έργο τους, ρητά την αντίθεσή τους στο καθεστώς. Με την έλευση του φοιτητικού κινήματος, μετά το ’71 μπαίνουμε στην β΄ φάση. Όπως υπογραμμίζει ο κ. Σακελλαρόπουλος, τα νέα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, πολλά από τα οποία έρχονται από την επαρχία στην Αθήνα για να σπουδάσουν, έρχονται σε επαφή με τον πολιτισμό, μέσα από τη μουσική και το θέατρο κυρίως, και φτιάχνουν μια άλλη πραγματικότητα στην Αθήνα. Αυτήν την ατμόσφαιρα, αυτό το κλίμα πραγματικότητα και ειλικρίνειας, μεταφέρουν έπειτα στην επαρχία, σε μια επαρχία όπου κυριαρχεί η εξουσία του χωροφύλακα. «Αυτό δημιουργεί και την πρώτη ρωγμή στον φόβο των ανθρώπων της επαρχίας. Τους δείχνει ότι υπάρχει και κάτι άλλο πέρα από τον φόβο και τρόμο» καταλήγει ο επιστημονικός υπεύθυνος της έκθεσης.

Κάποια μόνο από τα τεκμήρια της έκθεσης «Κουλτούρες σε Αντιπαράθεση. Ζωή – Τέχνη – Προπαγάνδα» αποτελούν τα παρακάτω θραύσματα Ιστορίας: Το πρόγραμμα της θρυλικής παράστασης «Το Μεγάλο μας Τσίρκο» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου, που ανέβασε ο Θίασος Κώστα Καζάκου και Τζένης Καρέζη το καλοκαίρι το 1973. Μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου η Χούντα συλλαμβάνει μέλη του θιάσου, και οι παραστάσεις διακόπτονται για λίγο. Μετά την αποφυλάκιση αυτών των καλλιτεχνών, οι παραστάσεις θα συνεχιστούν με ολόθερμη συμμετοχή του κοινού αλλά και παρουσία αστυνομικών!

Φωτογραφία από τη δίκη της αντιδικτατορικής οργάνωσης Λαϊκή Πάλη στο Έκτακτο Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης τον Φεβρουάριο του 1970. Στην πρώτη σειρά, από δεξιά, εικονίζονταιοι Αντώνης Λιάκος (όρθιος), Τριαντάφυλλος Μηταφίδης, Τάσος Δαρβέρης, Στέργιος Κατσαρός, όλοι καταδικασθέντες σε ισόβια. Στη δεύτερη σειρά, από δεξιά, οι Μιχάλης Αραμπατζόγλου, Παναγιώτης Καϊσίδης, Ηλίας Οικονόμου, Πέτρος Έλκας, Παναγιώτης Καπώνης, καταδικασθέντες οι τέσσερις πρώτοι σε κάθειρξη και ο τελευταίος σε εκτόπιση. Αρχείο ΕΔΙΑ Μακεδονίας 1940–1974.

Πρόγραμμα παράστασης του έργου «… και σύ χτενίζεσαι» των Κώστα Μουρσελά, Μποστ, Γιώργου Σκούρτη και Λουκιανού Κηλαηδόνη που ανέβασε το Ελεύθερο Θέατρο στο Άλσος Παγκρατίου τον Ιούνιο του 1973. Οι παραστάσεις, με συνεχείς λογοκριτικές επεμβάσεις, δόθηκαν μέχρι το τέλος της θερινής περιόδου και από τα τέλη Σεπτεμβρίου στη Θεσσαλονίκη, στο Θέατρο Χατζώκου. ΜΙΕΤ, Αρχεία Παραστατικών Τεχνών ΕΛΙΑ, Θεατρικά Προγράμματα.

Ο τόμος Δεκαοχτώ κείμενα ήταν μια συλλογική αντιδικτατορική έκφραση λογοτεχνών. Είχε προηγηθεί η σιωπή τους ως μορφή διαμαρτυρίας για τη στέρηση της ελευθερίας έκφρασης και η δήλωση του Γιώργου Σεφέρη εναντίον της δικτατορίας (28.3.1969). Στον τόμο προτάσσεται το ποίημά του «Οι γάτες τ’ Αϊ-Νικόλα». Εκδόθηκε από τον Κέδρο, και, για την προστασία της εκδότριας Νανάς Καλλιανέση, ως υπεύθυνοι αναφέρονται οι Μανόλης Αναγνωστάκης, Αλέξανδρος Αργυρίου, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Ρόδης Ρούφος, Θ. Δ. Φραγκόπουλος. Κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 1970 σε 3.000 αντίτυπα και εξαντλήθηκε μέσα σε ένα μήνα. Το ίδιο εξάμηνο εξαντλήθηκαν άλλες τρεις εκδόσεις του. Το χειμώνα του 1971 κυκλοφόρησε ο τόμος Νέα κείμενα και το 1972 ο τόμος Νέα κείμενα 2, που περιλάμβαναν και κείμενα φυλακισμένων, αποφυλακισμένων και αυτοεξόριστων λογοτεχνών. Τον Μάιο του 1974 η Νανά Καλλιανέση συνελήφθη και τις πρώτες εβδομάδες της φυλάκισής της κρατήθηκε σε πλήρη απομόνωση.

Η Μελίνα Μερκούρη φτάνει από το Παρίσι στο Λονδίνο για να λάβει μέρος στη διοργανωμένη από την Ελληνική Επιτροπή κατά της Δικτατορίας παράσταση του Μίνου Βολανάκη Eleftheria. An Evening of Free Greek Music and Drama στο Royal Albert Hall, 26 Απριλίου 1970. Φωτογραφίες του πρακτορείου Syndication International και του Paul Popper. ΜΙΕΤ, Αρχεία Παραστατικών Τεχνών ΕΛΙΑ, Αρχείο Μελίνας Μερκούρη.

Αφίσα για την ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου «Μέρες του ’36», του 1972. Η ταινία βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης (σκηνοθεσία και φωτογραφία) και στο Βερολίνο (Βραβείο Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου / FIPRESCI). ΜΙΕΤ, Αρχεία Παραστατικών Τεχνών ΕΛΙΑ, Αφίσες Κινηματογράφου.

Στιγμιότυπο από το Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ, Αρχείο Αμαλίας Φλέμινγκ που αποτυπώνει η κηδεία του Γεωργίου Παπανδρέου στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, στις 3 Νοεμβρίου 1968.

Από τη άλλη πλευρά, το δικτατορικό καθεστώς έχει επενδύσει στην δημιουργία προπαγανδιστικού υλικού, με καθεστωτικά έντυπα, όπως το «Εκ της Ελλάδος και πάλιν το φως. 21 Απριλίου 1967.» ΜΙΕΤ, Βιβλιοθήκη ΕΛΙΑ

Όπως τονίζει ο κ. Σακελλαρόπουλος, αυτό που σήμερα μας μοιάζει με κιτς ήταν τότε – και ίσως όχι μόνο – λειτουργικό και αποτελεσματικό. Ενας κίονας που να θυμίζει το ένδοξο παρελθόν και τη αρχαία Ελλάδα μαζί με τον ήρωα του 1821 και φωτογραφικό υλικό που αναδεικνύει την οικοδομική ανασυγκρότηση της χώρας και τα έργα πνοής που θα οδηγήσουν σε ένα πιο ένδοξο μέλλον εικονίζονται στην αφίσα του δικτατορικού καθεστώτος που προπαγανδίζει τη «στοργή στο λαό» και που επιδεικνύει το καθεστώς μέσα από τα έργα ανασυγκρότησης και προόδου. ΓΑΚ, Αρχείο Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών

Info: ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και το Αρχείο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας Τηλεόρασης Α.Ε. Παράρτημα ΜΙΕΤ Θεσσαλονίκης Βίλα Καπαντζή, Λεωφόρος Βασιλίσσης Όλγας 108 Διάρκεια έκθεσης 22 Ιανουαρίου – 24 Απριλίου 2026 Ώρες λειτουργίας Καθημερινές: 10:00-17:00, Σάββατο: 12:00-20:00 (εκτός επισήμων αργιών)