Μετέωρο το πρόγραμμα διανομής τροφίμων για 400.000 άπορους – Ματαιώνονται οι διαγωνισμοί στις Περιφέρειες – Υπό επεξεργασία νέο μοντέλο

Τη ματαίωση του ηλεκτρονικού διαγωνισμού για το πρόγραμμα ΤΕΒΑ, δηλαδή το πρόγραμμα επισιτιστικής βοήθειας για τους άπορους (για περίπου 50.000 στην Περιφέρεια), εισηγείται αύριο Τετάρτη 6 Μαΐου στην Περιφερειακή Επιτροπή η αρμόδια υπηρεσία της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Πρόκειται στην ουσία για τη συμμόρφωση της Περιφέρειας στις «αποφάσεις ανασχεδιασμού »  του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, το οποίο αποφάσισε να αναθεωρήσει  το προαποφασισμένο μοντέλο υλοποίησης. Ενώ είχαν ήδη ολοκληρωθεί οι διαδικασίες δημοπράτησης στις Περιφέρειες, το Υπουργείο επέλεξε να προωθήσει ριζικές  αλλαγές στον τρόπο χορήγησης της βοήθειας, προκρίνοντας τα vouchers με αγορές από άλλα δίκτυα λιανικής και κανάλια διανομής.

Την ίδια ώρα, εδώ και 2 με 3 χρόνια στις περισσότερες περιοχές της χώρας, παρατηρήθηκε «κενό» στην επισιτιστική βοήθεια, με καταγγελίες να αναφέρουν ότι περίπου 400.000 άποροι σε όλη την Ελλάδα έμειναν χωρίς παροχές τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης.  Τα ευάλωτα αυτά νοικοκυριά βρίσκονται σε καθεστώς ομηρίας, καθώς οι δικαιολογίες περί «δικαστικών εμπλοκών» και «ενστάσεων μεταξύ προμηθευτών» δεν γεμίζουν το τραπέζι τους. Σύμφωνα με την κριτική, το αρμόδιο Υπουργείο προέβη σε -αιφνιδιαστικό και επιχειρησιακά ελλειμματικό- ριζικό ανασχεδιασμό του προγράμματος που η ίδια η κυβέρνηση είχε σχεδιάσει πριν από τρία χρόνια.

Και ενώ οι διανομές των άμεσων πακέτων θα άρχιζαν από τον περασμένο Φεβρουάριο, δηλώσεις της υπουργού Δόμνας Μιχαηλίδου «πάγωσαν» τις διαδικασίες που είχαν ήδη σχεδόν ολοκληρωθεί.

Στις πρόσφατες δημοσιευμένες δηλώσεις της, η αρμόδια  υπουργός πλέον αναφέρει πως το πρόγραμμα αναμένεται να εκκινήσει τις σχετικές διαδικασίες το προσεχές  φθινόπωρο, μέσω της χορήγησης των vouchers, σύμφωνα με το νέο υπό διαμόρφωση μοντέλο.

Αποτέλεσμα; Ουδείς έως σήμερα είναι σε θέση να γνωρίζει με βεβαιότητα πότε ακριβώς οι άνθρωποι αυτοί θα έχουν πρόσβαση σε βασικά είδη ανάγκης, καθώς και πόσα ευρωπαϊκά κονδύλια για τους απόρους θα χαθούν, αν δεν ενεργοποιηθεί το πρόγραμμα έως τα τέλη του έτους. Παράλληλα, έντονη συζήτηση προκαλεί ο έμμεσος αποκλεισμός μικρομεσαίων επιχειρήσεων από ένα ακόμη πρόγραμμα κρατικών προμηθειών.

Το ιστορικό

To πρόγραμμα που εκτελείται ήδη εδώ και χρόνια με χρηματοδότηση από τους πόρους του ΕΣΠΑ (ξεκίνησε από την προγραμματική περίοδο 2014-2020) προέβλεπε την άμεση διανομή πακέτων σε απόρους, διαδικασία που γινόταν με διαγωνισμούς μέσω των Ο.Τ.Α , με τα τεύχη δημοπράτησης να συντάσσει ο ίδιος ο ΟΠΕΚΑ και οι Ο.Τ.Α. να ακολουθούν κατά γράμμα.

Τα τρόφιμα και αγαθά διένειμαν σε συγκεκριμένα σημεία παραλαβής οι ανάδοχες εταιρίες. Κατά την προγραμματική περίοδο 2014-2020 στην Ελλάδα, συμμετείχαν στην υλοποίηση του ΤΕΒΑ 57 κοινωνικές συμπράξεις, με επικεφαλής είτε  Περιφέρειες είτε Ο.Τ.Α. Α’ βαθμού . Εκτός από τα είδη τροφίμων (κρέας, γαλακτοκομικά κ.λπ) περιλαμβάνονταν στα πακέτα και είδη παντοπωλείου, οικιακού καθαρισμού,  προσωπικής υγιεινής καθώς και βρεφικά και σχολικά, με την αποθήκευση και διανομή να βαρύνει τους αναδόχους και όχι το κράτος.

Για την προγραμματική περίοδο ΕΣΠΑ 2021-2027, δεν προβλέφθηκε ειδικότερη παρέμβαση του ΤΕΒΑ και οι πόροι αυτού εντάχθηκαν στους πόρους του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου+ (ΕΚΤ+). Την υλοποίηση του προγράμματος ανέλαβε και πάλι η διαχειριστική αρχή του ΟΠΕΚΑ.

Μέσω αυτής, δόθηκε η δυνατότητα της επιλογής του τρόπου που η επισιτιστική βοήθεια θα έφτανε στους ωφελούμενους (δηλαδή είτε άμεση διανομή μέσω πακέτων, είτε έμμεση μέσω επιταγών και vouchers). Στη συνέχεια, με υπουργική απόφαση του 2023 προκρίθηκε η άμεση διανομή με πακέτα και το 2025 το υπουργείο ανήρτησε -μέσω του ΟΠΕΚΑ- το δεσμευτικό τεύχος διακήρυξης διαγωνιστικών διαδικασιών με βάση το οποίο θα εξέδιδαν τις διακηρύξεις οι 13 Περιφέρειες, όπως και έγινε.

«Πάγωμα» ακριβώς πριν την έναρξη του προγράμματος

Σύμφωνα με πληροφορίες και σχετικά δημοσιεύματα, παραμονές Χριστουγέννων η αρμόδια υπουργός  διοργάνωσε σύσκεψη με τις πιο μεγάλες αλυσίδες λιανικής,  χωρίς τη συμμετοχή εκπρόσωπων της διαχειριστικής αρχής του προγράμματος και των Περιφερειών, και ενώ βρίσκονταν υπό έγκριση οι διαγωνιστικές διαδικασίες στο Ελεγκτικό Συνέδριο.

Κι ενώ το Υπουργείο, για να δικαιολογήσει αυτή τη στροφή, επέμενε ότι «στο τρέχον χρονικό σημείο δεν έχουν ολοκληρωθεί οι σχετικές διαγωνιστικές διαδικασίες 12 δικαιούχων/Περιφερειών και μόνο μία έχει ολοκληρωθεί», τα στοιχεία της Διαύγειας δείχνουν ότι οι διαγωνισμοί ολοκληρώθηκαν και αναδείχτηκαν μάλιστα και οριστικοί ανάδοχοι στις 11 από τις 13 Περιφέρειες. Είναι χαρακτηριστικό ότι δυο Περιφέρειες (Κεντρικής Μακεδονίας και Πελοποννήσου) έλαβαν και τη σύμφωνη γνώμη του Ελεγκτικού Συνεδρίου, και θα μοίραζαν τρόφιμα στους ωφελούμενους ήδη εντός του Φεβρουαρίου. Εάν δεν είχαν προηγηθεί οι περί ανασχεδιασμού αναφορές της αρμόδιας υπουργού, εντός του Μαρτίου θα μοίραζαν τρόφιμα στους ωφελούμενους οι 9 από τις 13 Περιφέρειες της χώρας. 

Τίθεται λοιπόν το εξής ερώτημα: μετά την επιλογή αυτή, ποιος  θα αναλάβει την ευθύνη για τη ματαίωση ώριμων διαγωνισμών, για τις προσφυγές οικονομικών φορέων και για τις τυχόν αξιώσεις αποζημίωσης όπως προβλέπεται στο Ν 4412 περί Δημοσίων Συμβάσεων; Παράλληλα, οι ωφελούμενοι αναρωτιούνται για ποιο λόγο προκρίθηκαν οι άμεσες διανομές τον Ιούλιο του 2025, αφού εδώ και 3 χρόνια δίνεται η δυνατότητα ανασχεδιασμού από άμεσες σε έμμεσες.

Χρονοβόρες διαδικασίες

Σύμφωνα με το Υπουργείο, το σύστημα άμεσης διανομής ενέχει μεγάλο χρόνο αποθήκευσης των τροφίμων και διανομής τους, με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος να ξεπεράσουν την ημερομηνία λήξης τους. Ωστόσο, εκ του διαγωνισμού, οι οριστικοί ανάδοχοι είχαν αποδέχθεί πως τα προϊόντα κατά τη χρονική στιγμή της παράδοσής τους στους ωφελούμενους, θα έχουν μεγάλη διάρκεια διατηρησιμότητας (π.χ. ελαιόλαδο-ρύζι-όσπρια-ζυμαρικά 12 μήνες, κονσέρβες-μέλι 24 μήνες κλπ.) Παράλληλα, έχουν αποδεχθεί την αποθήκευση και τη μηνιαία διανομή των πακέτων, γεγονός που αποσιωπήθηκε κατά την αιτιολόγηση της απόφασης για vouchers έναντι της άμεσης διανομής.

Το είδος των τροφίμων

Ποια είδη τροφίμων θα πρέπει να περιλαμβάνονται στη βοήθεια που θα δοθεί στους ωφελούμενους; Ως προς αυτό, οι σχετικές οδηγίες για την προγραμματική περίοδο 2021-2027 παραπέμπουν στη Διατροφική Μελέτη που διενεργήθηκε από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής «Δημόσια Υγεία και Ισορροπημένη Διατροφή-Μελέτη Παρέμβασης σε Ωφελούμενους του Προγράμματος ΤΕΒΑ τελούντες σε επισιτιστική ανασφάλεια».

Τα είδη της άμεσης διανομής επιλέχθηκαν από τον ΟΠΕΚΑ με βάση την παραπάνω διατροφική μελέτη, και από αυτά τα 100 το ίδιο το Υπουργείο (δια του ΟΠΕΚΑ) επέλεξε τα πιο βασικά (άλλωστε αυτή είναι και η οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου, το οποίο χρηματοδοτεί το συγκεκριμένο πρόγραμμα).

Εφόσον προχωρήσει η διαδικασία των vouchers,  όταν αυτά ενεργοποιηθούν, πώς θα διασφαλίζεται ότι οι ωφελούμενοι δεν θα επιλέγουν διατροφικά προϊόντα, που δεν προκρίνονται από τη διατροφική μελέτη και αλλοιώνουν τη σκοπιμότητα του συγκεκριμένου προγράμματος;

Παράλληλα, ερωτηματικά εγείρονται με το προτεινόμενο σύστημα και για ζητήματα διακριτικότητας. Οι άποροι θα είναι υποχρεωμένοι να επισκέπτονται σημεία και ταμεία μαζί με τους υπόλοιπους καταναλωτές, με διαφορετική όμως διαδικασία απόκτησης των προϊόντων;