21 Απριλίου 1967: 59 χρόνια από τη νύχτα που η δημοκρατία μπήκε στον «γύψο»

Ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967, η Αθήνα ξυπνά σε μια πραγματικότητα που κανείς δεν είχε τολμήσει να φανταστεί τόσο άμεσα. Τανκς κατεβαίνουν στους δρόμους, στρατιωτικά αγήματα καταλαμβάνουν καίρια σημεία και οι πρώτες λίστες συλλήψεων τίθενται σε εφαρμογή με σχεδόν χειρουργική ακρίβεια. Μέσα σε λίγες ώρες, το Σύνταγμα αναστέλλεται και η χώρα περνά στον έλεγχο μιας ομάδας αξιωματικών, με πρωταγωνιστές τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, τον Στυλιανό Παττακό και τον Νικόλαο Μακαρέζο.

Στην ιστορία έμεινε γνωστή ως «Η Δικτατορία των Συνταγματαρχών».

Οι πρώτες ώρες είναι χαοτικές, αλλά και αποκαλυπτικές: πολιτικοί ηγέτες, όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου, συλλαμβάνονται, ενώ άλλοι τίθενται σε κατ’ οίκον περιορισμό. Το ραδιόφωνο μεταδίδει εμβατήρια και διαγγέλματα περί «εθνικής σωτηρίας», σε μια προσπάθεια να επιβληθεί μια επίφαση κανονικότητας.

Το παρασκήνιο πριν την εκτροπή

Η δικτατορία δεν προέκυψε εν κενώ. Η πολιτική αστάθεια της περιόδου μετά την «Αποστασία» του 1965, η σύγκρουση παλατιού και εκλεγμένων κυβερνήσεων, αλλά και ο φόβος για την άνοδο της Αριστεράς δημιούργησαν ένα εκρηκτικό μείγμα. Οι εκλογές που είχαν προκηρυχθεί για τον Μάιο του 1967 θεωρούνταν κρίσιμες, και πολλοί εκτιμούν ότι το πραξικόπημα των συνταγματαρχών λειτούργησε προληπτικά, «παγώνοντας» μια πολιτική εξέλιξη που κάποιοι κύκλοι δεν επιθυμούσαν.

Στους διαδρόμους της εξουσίας κυκλοφορούσαν σενάρια για «λύσεις ανάγκης», με διαφορετικά στρατιωτικά κέντρα να επεξεργάζονται σχέδια παρέμβασης. Το γεγονός ότι επικράτησε τελικά η ομάδα των συνταγματαρχών και όχι ανώτατοι αξιωματικοί, παραμένει ένα από τα πιο πολυσυζητημένα αφηγήματα της εποχής.

Σιωπή

Τα επόμενα χρόνια, η Ελλάδα ζει υπό καθεστώς ασφυκτικού ελέγχου. Λογοκρισία στον Τύπο, διώξεις, βασανιστήρια και εξορίες σε νησιά όπως η Γυάρος και η Λέρος συνθέτουν μια σκοτεινή καθημερινότητα. Η ΕΑΤ-ΕΣΑ γίνεται συνώνυμο της βίας, με μαρτυρίες που σοκάρουν ακόμη και σήμερα.

Παράλληλα, το Καθεστώς επιχειρεί να οικοδομήσει μια εικόνα «κανονικότητας». Μεγάλα έργα, εθνικές γιορτές με έντονη προπαγανδιστική διάσταση και μια ρητορική περί «τάξεως και ηθικής» συνθέτουν το επίσημο αφήγημα. Στο παρασκήνιο, όμως, διαμορφώνονται νέες ελίτ, πρόσωπα που ανελίσσονται χάρη στη σχέση τους με το καθεστώς, αλλά και σιωπηλές αντιστάσεις που κρατούν ζωντανή την ιδέα της δημοκρατίας.

Ρωγμές στο καθεστώς

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’70, τα πρώτα σημάδια φθοράς γίνονται εμφανή. Η διεθνής απομόνωση, οι οικονομικές πιέσεις και η αυξανόμενη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό δημιουργούν ένα εύθραυστο περιβάλλον. Το 1973, η εξέγερση του Εξέγερση του Πολυτεχνείου σηματοδοτεί μια καμπή.

Οι φοιτητές καταλαμβάνουν το Πολυτεχνείο, στήνουν ραδιοφωνικό σταθμό και καλούν τον λαό σε αντίσταση. Η καταστολή είναι βίαιη: το τανκ που ρίχνει την πύλη τα ξημερώματα της 17^ης Νοέμβρη γίνεται σύμβολο της σύγκρουσης ανάμεσα στην κοινωνία και το καθεστώς. Στο παρασκήνιο, η εξέγερση επιταχύνει τις εξελίξεις και εντείνει τις εσωτερικές αντιθέσεις μέσα στη Χούντα.

Λίγους μήνες αργότερα, ο Δημήτριος Ιωαννίδης ανατρέπει τον Παπαδόπουλο σε ένα εσωτερικό πραξικόπημα, επιχειρώντας να επιβάλει ακόμη σκληρότερη γραμμή.

Το τέλος

Το καλοκαίρι του 1974, τα γεγονότα παίρνουν δραματική τροπή. Το πραξικόπημα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ στην Κύπρο, που οργανώνεται με τη στήριξη της Χούντας, ανοίγει τον δρόμο για την τουρκική εισβολή. Η Τουρκική εισβολή στην Κύπρο αποδεικνύεται καταστροφική, με απώλειες εδαφών και ανθρώπινες τραγωδίες που συγκλονίζουν τον ελληνισμό.

Η κρίση αυτή λειτουργεί ως καταλύτης. Το καθεστώς καταρρέει υπό το βάρος των εξελίξεων, ενώ η στρατιωτική ηγεσία αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί την κατάσταση. Σε μια κίνηση που μέχρι τότε φάνταζε αδιανόητη, καλείται από το Παρίσι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής για να αναλάβει την αποκατάσταση της δημοκρατίας.

Η αποκατάσταση της δημοκρατίας και η Μεταπολίτευση

Η επιστροφή του Καραμανλή στις 24 Ιουλίου 1974 σηματοδοτεί την αρχή της Μεταπολίτευση. Μέσα σε λίγους μήνες, αποκαθίστανται οι δημοκρατικοί θεσμοί, νομιμοποιούνται πολιτικά κόμματα, διεξάγονται ελεύθερες εκλογές και τίθενται οι βάσεις για ένα νέο Σύνταγμα.

Παραπολιτικά της εποχής κάνουν λόγο για δραματικές νυχτερινές διαβουλεύσεις, για φόβους ακόμη και για νέα εκτροπή, αλλά και για μια κοινωνία που, παρά την ένταση, διψούσε για επιστροφή στην ομαλότητα. Οι πρωταγωνιστές της δικτατορίας οδηγούνται αργότερα σε δίκη, σε μια κίνηση με έντονο συμβολισμό για την αποκατάσταση της δικαιοσύνης.