Η σιωπηλή επανάσταση της Σιμόν ντε Μπουβουάρ
Σοφία Πρώιου
Στις 14 Απριλίου 1986, στο Παρίσι, έσβηνε μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της ευρωπαϊκής διανόησης του 20ού αιώνα: η Simone de Beauvoir. Ήταν 78 ετών, όταν άφηνε πίσω της ένα έργο που δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία ή τη φιλοσοφία, αλλά διαμόρφωσε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε την ταυτότητα, το φύλο και την ελευθερία.
Η είδηση του θανάτου της, τότε, δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως η απώλεια μιας συγγραφέως. Ήταν το τέλος μιας εποχής. Διότι η Μπουβουάρ πέρα από παρατηρήτρια της ιστορίας, υπήρξε, κυρίως, ενεργός διαμορφωτής της. Μαζί με τον Jean-Paul Sartre συγκρότησε έναν από τους πιο εμβληματικούς πνευματικούς δεσμούς του αιώνα, μια σχέση που υπερέβη τα κοινωνικά πρότυπα και συνδέθηκε άρρηκτα με την ανάπτυξη του υπαρξισμού.
Το έργο που τη σημάδεψε περισσότερο -και που συνεχίζει να προκαλεί και να εμπνέει- είναι το «Δεύτερο Φύλο» (1949). Σε αυτό, η Μπουβουάρ δεν αρκέστηκε σε μια περιγραφή της γυναικείας κατάστασης, αλλά επιχείρησε μια ριζική αποδόμηση του «μύθου του αιώνιου θηλυκού», ανοίγοντας τον δρόμο για τη σύγχρονη φεμινιστική σκέψη. Το βιβλίο αυτό θεωρείται μέχρι σήμερα θεμέλιο της παγκόσμιας γυναικείας απελευθέρωσης.
Αυτό που διαφοροποιεί τη Μπουβουάρ από άλλους στοχαστές της εποχής της είναι η εμμονή της στην εμπειρία ως φιλοσοφικό υλικό. Δεν έγραψε από απόσταση. Έζησε, αμφισβήτησε, προκάλεσε. Από τη διδασκαλία της στη Σορβόννη μέχρι τα μυθιστορήματα και τις αυτοβιογραφίες της, η γραφή της λειτουργεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που αλλάζει – αλλά και ως μοχλός για να αλλάξει περισσότερο.
Και όμως, όπως συχνά συμβαίνει με τις μεγάλες προσωπικότητες, η φιλοσοφική της συμβολή για χρόνια επισκιάστηκε από τη δημόσια εικόνα και τη σχέση της με τον Σαρτρ. Η ίδια η πρόσληψη του έργου της υπήρξε, κατά ειρωνικό τρόπο, απόδειξη των όσων η ίδια υποστήριζε: ότι οι συνθήκες μπορούν να περιορίσουν την αναγνώριση της πνευματικής αξίας ενός ατόμου.
Σήμερα, τέσσερις δεκαετίες μετά τον θάνατό της, η σκέψη της παραμένει σχεδόν ανησυχητικά επίκαιρη. Σε έναν κόσμο όπου οι συζητήσεις για το φύλο, την ισότητα και την αυτοδιάθεση επανέρχονται με ένταση, η φωνή της Μπουβουάρ δεν ανήκει στο παρελθόν. Ανήκει στο παρόν – και, ίσως, ακόμη περισσότερο στο μέλλον.
Γιατί αν κάτι μας κληροδότησε, δεν είναι τόσο οι ιδέες της, όσο η ίδια της η στάση. Γιατί, στην πραγματικότητα, αυτό που μας μαθαίνει ακόμα και σήμερα η Μπουβουάρ είναι να αμφισβητούμε ό,τι θεωρείται δεδομένο. Να αρνούμαστε τους ρόλους που μας επιβάλλονται. Και, πάνω απ’ όλα, να επιλέγουμε ποιοι θέλουμε να είμαστε.