Στέφανος Μάνος: Το τίμημα της συνέπειας

Θα γραφτούν σήμερα πολλά για όσα μας άφησε ο Στέφανος Μάνος. Υπουργός σε πολλές κυβερνήσεις, βουλευτής ΝΔ και ΠΑΣΟΚ, ιδρυτής δύο κομμάτων, ο εκ Ζυρίχης μηχανικός που μιλούσε για το περιβάλλον και τη δημοσιονομική πειθαρχία σε μια χώρα όπου αντικείμενο συζήτησης ήταν τα ρουσφέτια και οι παροχές. Πρόκειται για τη γνωστή πλευρά της διαδρομής του. Αξίζει να εξετάσουμε γιατί κάποιος με συνήθως ορθή διάγνωση των πραγμάτων δεν κατάφερε να παίξει πιο κομβικό ρόλο.

Αναδείχθηκε από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, έναν ηγέτη που δεν εγκλωβιζόταν σε στερεότυπα. Αξιοποιήθηκε τα μέγιστα από τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, παρουσιάζοντας το ιδιαίτερο προφίλ που έκτοτε τον χαρακτήριζε. Άφησε έργο στο φυσικό και αστικό περιβάλλον, έκανε όμως και ατυχείς κινήσεις. Με το γνωστό ύφος του, ζητούσε αυστηρή τυπικότητα από τους Έλληνες, όταν δεν τηρούνταν οποιαδήποτε τυπικότητα από ολάκερο το πολιτικό σύστημα. Όταν αργότερα εξελέγη με το κόμμα του Ανδρέα Παπανδρέου, δεν ενσωματώθηκε ποτέ στους πράσινους μηχανισμούς. Αντίθετα, ασκούσε ταυτόχρονα κριτική στην τότε κυβέρνηση και στην αξιωματική αντιπολίτευση, μεμφόμενος αμφότερα τα κυρίαρχα κόμματα. Άλλωστε πίστευε ακράδαντα πως οι μεταρρυθμίσεις δεν ανήκαν σε καμία παράταξη, άρα θα τις υπηρετούσε όπου έβρισκε χώρο. Ο Μάνος προτιμούσε να νιώθει ότι είχε δίκιο, παρά να είναι πιστός στρατιώτης, μένοντας πάντα στο περιθώριο του κάδρου. Κατά συνέπεια, αντί για φιλελεύθερος έφτασε να αποκαλείται νεοφιλελεύθερος. Έφτασε να θεωρείται συνυπεύθυνος για την αναπτυξιακή στασιμότητα και για τη διεύρυνση των ανισοτήτων.

Ειδικά στην αποστρατεία του διατύπωνε θεωρίες ακαδημαϊκά εύστοχες, μα πρακτικά ανεφάρμοστες υπό κανονικές συνθήκες. Το 2010, δικαιώθηκε όσον αφορά τα δημοσιονομικά. Μόνο που τότε η δικαίωση δεν σήμαινε πολιτική δύναμη, μα απλώς προσωπική ικανοποίηση. Αν μη τι άλλο, θεσπίστηκαν πολλά εξ όσων πρέσβευε, σαν αμφιλεγόμενα μνημονιακά μέτρα.

Τις επόμενες ημέρες θα ακολουθήσουν τα καθιερωμένα: μηνύματα συλλυπητηρίων από ανθρώπους που τον αγνοούσαν, αναφορές στο «αποτύπωμά του» από σχηματισμούς που δεν υιοθέτησαν ούτε μισή του πρόταση.

Ωφέλησε λοιπόν τον εν Ελλάδι φιλελευθερισμό; Μάλλον όχι, τουλάχιστον στον βαθμό που θα μπορούσε. Δεν έφταιγε τόσο το περιεχόμενο όσων έλεγε, όσο ο τρόπος του. Ο Μάνος περισσότερο έκρινε παρά εξηγούσε, σε μια εγγενώς δύσπιστη κοινωνία. Συχνά τον περιέγραφαν «προκλητικό», «αιρετικό», κάποτε «καυστικό» και «αναίσθητο» — αφορισμοί που στη στρογγυλεμένη πολιτική ζωή σημαίνουν μικρές πιθανότητες ανέλιξης. Η στάση του τον κατέστησε ίνδαλμα σε ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας, ικανό να τον εκλέγει βουλευτή της συντηρητικής παράταξης στην πολυπληθή Αθήνα. Η εν λόγω στάση δεν μπορούσε να χτίσει πανελλήνιο μαζικό ρεύμα, κάτι που εξακολουθεί να ισχύει.

Σήμερα πολλοί αυτοαποκαλούμενοι φιλελεύθεροι επικαλούνται τη σκέψη του ως θέσφατο. Ωστόσο, πολλοί από αυτούς βιοπορίστηκαν και βιοπορίζονται από δημόσιες συμβάσεις, κυβερνητικές θέσεις και παρασκηνιακά δίκτυα που τρέφονται από το κράτος. Ο Μάνος πλήρωσε τη συνέπειά του — έμεινε εκτός Βουλής, εκτός κομμάτων, εκτός εξουσίας. Ορισμένοι ακόλουθοί του — εκ των πλέον προβεβλημένων — εξαργύρωσαν τη συμπόρευση μαζί του, χωρίς ποτέ να καταβάλουν κάποιο κόστος. Τραγική ειρωνεία μιας πολυκύμαντης διαδρομής.