Η σιωπηλή απειλή: Όσοι λίγοι ελέγχουν τις μηχανές

Τους τελευταίους μήνες, μηχανές αντικαθιστούν ανθρώπους σε θέσεις εργασίας που ως τώρα ταυτίζονταν με υψηλή νοητική λειτουργία. Δεν μιλάμε για μηχανές συσκευασίας, συναρμολόγησης ή βαφής. Μιλάμε για συστήματα προγραμματισμού και ανάλυσης στοιχείων.

Οι απολύσεις δεν ανακοινώνονται πανηγυρικά· απλώς εκτελούνται διακριτικά, με μόνο όσες αφορούν μεγάλους ομίλους να αποκτούν δημοσιότητα. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν επιβάλλεται ως φαντασμαγορική επανάσταση, αλλά ως σιωπηλή αναδιάταξη κεφαλαίων και ανθρώπινων πόρων, ακολουθώντας την επέλαση της ρομποτικής μετά τη δεκαετία του ‘90.

Η αισιοδοξία του Ίλον Μασκ, για έναν κόσμο με ανεξάντλητα αγαθά και απεριόριστο ελεύθερο χρόνο, δεν αποτελεί  κανόνα. Με τελευταίο τον… πατριάρχη Μπιλ Γκέιτς, πολλοί μεγιστάνες της Σίλικον Βάλεϊ, ίσως πιο νηφάλιοι ή πιο έντιμοι, προβλέπουν κάτι διαφορετικό: πρωτοφανή κατανάλωση ενέργειας, απώλεια ιδιωτικότητας, επερχόμενη κοινωνική διάλυση, τεράστιες επενδύσεις άγνωστου χρόνου απόσβεσης, και στον ορίζοντα μια πιθανή χρηματιστηριακή φούσκα που θα καθυστερήσει -αν δεν ακυρώσει- την επόμενη φάση.

Το ανθρώπινο κόστος αρχίζει μόλις τώρα να φαίνεται, και οι πιθανές συνέπειες συχνά περιγράφονται ως καταστροφικές. Ήδη στην απολυταρχική Κίνα, κάποια δικαστήρια παρεμποδίζουν απολύσεις εξαιτίας αντικατάστασης εργαζομένων από εφαρμογές AI. Το δικαστικό σκεπτικό βασίζεται στην εκτίμηση ότι το όποιο μικρό κέρδος παραγωγικότητας δεν δικαιολογεί τη ζημιά στην κοινωνική συνοχή. Την ίδια στιγμή, οι τεχνολογικές τάσεις του αναπτυγμένου Βορρά δεν αφορούν ακόμη τον αναπτυσσόμενο Νότο· εκεί, τα χαμηλότατα ημερομίσθια θα αποτρέπουν την πρόοδο κάθε αυτοματοποίησης για πολλά ακόμη χρόνια. Ένας πλανήτης, δύο ταχύτητες.

Στον Βορρά, το συνηθισμένο -ζοφερό- σενάριο έχει παλιώσει, αλλά παραμένει πειστικό: στο ορατό μέλλον, οι -από κληρονομιά- πλούσιοι θα αγοράζουν άφθονη ποιοτική ευφυΐα· οι φτωχοί θα τη λαμβάνουν σε στοιχειώδεις ποσότητες, ως μορφή επιδόματος. Η διαβίωσή τους θα εξασφαλίζεται από βασικό εγγυημένο εισόδημα, ενώ θα επικρατεί η παντοδυναμία απρόσωπων εταιρειών. Ταξική κινητικότητα δεν θα υπάρχει. Και η μεσαία τάξη; Αυτή, επενδύοντας συστηματικά στην παραδοσιακή μόρφωση και σε ακίνητη περιουσία, σταδιακά θα αφανιστεί. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, δεν θα υπάρχει χώρος για δημοκρατία, τουλάχιστον όπως τη γνωρίζουμε. Η αυριανή κοινωνική οργάνωση θα απαιτεί αυστηρό προγραμματισμό, στενό έλεγχο, σχολαστική λεπτομέρεια, όλα ψηφιοποιημένα· στοιχεία που σπάνια συνυπάρχουν με την ελευθερία.  Ο παραδοσιακός ενθουσιασμός μας απέναντι στα επιστημονικά επιτεύγματα αντικαθίσταται από δυσπιστία, αν όχι εχθρότητα.

Τείνουμε να υπερτιμούμε τον κίνδυνο ενός μηχανήματος που ξεφεύγει από τον έλεγχο. Θα έπρεπε να εστιάζουμε στην αλματώδη συγκέντρωση ισχύος από λίγους εκλεκτούς, η οποία εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας χωρίς να παραβιάζονται γραπτοί νόμοι. Ιστορικά, όποιος ήθελε εξουσία χρειαζόταν ανθρώπους –στρατιώτες, εργάτες, ψηφοφόρους. Σε αυτούς βασιζόταν η δύναμη των πολλών απέναντι στους λίγους.

Εάν η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική επιτρέψουν την αντικατάστασή τους από μηχανές μαζικής παραγωγής, η όποια ισορροπία θα χαθεί. Ο χειρότερος εφιάλτης των λουδιτών και των νιχιλιστών θα έχει γίνει πραγματικότητα. Ένας virtual agent που θα ξέρει τα πάντα για εμάς θα μπορεί να μας χειραγωγεί πολύ πιο αποτελεσματικά απ’ όσο μας χειραγωγούν σήμερα τα social media, ή παλιότερα οι δημαγωγοί.

Οδεύουμε λοιπόν προς έναν κόσμο σαφώς πιο παραγωγικό, αλλά με πιο άνιση κατανομή ισχύος και ριζικά διαφορετικούς θεσμούς. Έναν κόσμο με πιο γρήγορα εργοστάσια, πιο αποτελεσματικά φάρμακα, πιο εντυπωσιακά μέσα ενημέρωσης, πιο άνετα μέσα μεταφοράς, πιο θρεπτικές και οικολογικές τροφές, πιο καθαρό αέρα, μα αφάνταστα πιο ψυχρό.

Είναι όλα αυτά αναπόδραστα; Εν τέλει θα κριθεί από πολιτικές επιλογές, όχι από το αν θα αποκτήσουν συνείδηση οι υπολογιστές. Προς το παρόν, οι πολιτικές επιλογές γίνονται από εμάς. Εμείς θα αποφασίσουμε αν οι μηχανές θα μας εξυψώσουν σε πρωτόγνωρα επίπεδα προόδου, ή αν θα γίνουν τα δεσμά μας.