Το βήμα της ΔΕΘ ως προεκλογικό πολιτικό πάλκο

Η αποψινή παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη στην 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ), η όγδοη με την ιδιότητα του πρωθυπουργού, συνεχίζει μια παράδοση που έχει αποκτήσει ξεχωριστή θέση στη δημόσια ζωή της Μεταπολίτευσης. Στη σημερινή της μορφή, η πρωθυπουργική επίσκεψη έχει ένα γνώριμο πρόγραμμα, με περιοδεία στα περίπτερα, βραδινή ομιλία στο Συνεδριακό Κέντρο «Ιωάννης Βελλίδης» και τη μεγάλη συνέντευξη Τύπου την Κυριακή. Η εικόνα αυτή διαμορφώθηκε σταδιακά, καθώς για δεκαετίες το πρόγραμμα ήταν εκτενέστερο, οι χώροι διαφορετικοί και η συνάντηση με τις παραγωγικές τάξεις είχε τη μορφή επίσημου γεύματος.

Η ιστορική σημασία του θεσμού βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνάντηση της οικονομίας με την εκάστοτε συγκυρία. Υπήρξαν χρονιές που έμειναν στη μνήμη για μια εξαγγελία, άλλες επειδή προηγήθηκαν μιας αλλαγής κυβέρνησης και ορισμένες επειδή, κοιτάζοντάς τες εκ των υστέρων, διακρίνει κανείς τις πρώτες ενδείξεις όσων θα ακολουθούσαν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προεκλογικές παρουσίες, όταν η Θεσσαλονίκη μετατράπηκε σε χώρο παρουσίασης του σχεδίου με το οποίο ένας πρωθυπουργός ζητούσε νέα εντολή ή ένας αρχηγός της αντιπολίτευσης προετοίμαζε την πορεία του προς την εξουσία.

Από το Παλέ ντε Σπορ και το «Μακεδονία Παλλάς» στο Βελλίδειο

Η σύνδεση των εγκαινίων με την κεντρική κυβερνητική παρέμβαση έχει μακρά ιστορία και η μορφή της μεταβλήθηκε αρκετές φορές. Στα χρόνια του Κωνσταντίνου Καραμανλή, πριν και μετά τη δικτατορία, οι επίσημες εκδηλώσεις είχαν έντονο δημόσιο χαρακτήρα και το Παλέ ντε Σπορ αποτέλεσε χώρο μεγάλων συγκεντρώσεων. Το 1974, λίγες εβδομάδες μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και ενώ η κυπριακή τραγωδία παρέμενε νωπή, η παρουσία Καραμανλή στη Θεσσαλονίκη απέκτησε πολύ μεγαλύτερη σημασία από εκείνη μιας οικονομικής διοργάνωσης. Η εμφάνισή του από το «Μακεδονία Παλλάς» μπροστά σε ένα τεράστιο πλήθος αποτύπωνε την επιστροφή της κοινοβουλευτικής ομαλότητας και την έναρξη μιας νέας εποχής.

Στις επόμενες δεκαετίες, το «Μακεδονία Παλλάς» συνδέθηκε στενά με την πρωθυπουργική παρουσία και με τις συναντήσεις εκπροσώπων της οικονομικής ζωής. Για χρόνια, η βασική παρέμβαση προς τις παραγωγικές τάξεις γινόταν στο πλαίσιο επίσημου γεύματος ή δείπνου, γεγονός που έδινε στην εκδήλωση διαφορετικό χαρακτήρα από τη σημερινή μεγάλη συγκέντρωση στο Βελλίδειο. Παράλληλα, η συνέντευξη Τύπου απέκτησε σταδιακά αυτοτελές βάρος. Επί Ανδρέα Παπανδρέου συνδέθηκε και με τη «Ρέμβη» στην Αρετσού, όπου οι δημοσιογράφοι συναντούσαν τον πρωθυπουργό σε ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από τη σημερινή σκηνική οργάνωση.

Το Βελλίδειο, που θεμελιώθηκε το 1992 και εγκαινιάστηκε το 1994, έδωσε σταδιακά μόνιμη στέγη στις κεντρικές εκδηλώσεις. Ακόμη και μετά τη λειτουργία του, το πρόγραμμα παρέμενε πολυήμερο. Στην πρώτη παρουσία του Κώστα Καραμανλή ως πρωθυπουργού το 2004 υπήρχε παρέμβαση κατά την επίσημη έναρξη την Παρασκευή, επίσκεψη στα περίπτερα το Σάββατο και αργότερα η οικονομική ομιλία στο πλαίσιο του δείπνου. Η Κυριακή ήταν αφιερωμένη στη συνέντευξη Τύπου.

Η μετάβαση στη σημερινή μορφή επιταχύνθηκε το 2007, όταν οι φονικές πυρκαγιές του καλοκαιριού οδήγησαν στον περιορισμό των εκδηλώσεων. Το επίσημο δείπνο δεν πραγματοποιήθηκε και το πρόγραμμα έγινε αισθητά λιτότερο. Από το 2008 η κατάργηση του δείπνου προς τις παραγωγικές τάξεις παγιώθηκε και το ενδιαφέρον συγκεντρώθηκε στη βραδινή ομιλία του Σαββάτου και στις ερωτήσεις της επόμενης ημέρας. Αυτό το σχήμα, με επιμέρους προσαρμογές, είναι εκείνο που γνωρίζουμε σήμερα.

1993 και 1996, όταν η ΔΕΘ μπήκε στην προεκλογική εκστρατεία

Η διοργάνωση του 1993 αποτελεί μία από τις καθαρότερες περιπτώσεις στις οποίες η πρωθυπουργική παρουσία εντάχθηκε ευθέως στην εκλογική μάχη. Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη είχε χάσει την κοινοβουλευτική της πλειοψηφία μετά τη ρήξη με τον Αντώνη Σαμαρά και οι κάλπες είχαν οριστεί για τις 10 Οκτωβρίου. Η επίσκεψη στη Θεσσαλονίκη πραγματοποιήθηκε συνεπώς ενώ η προεκλογική περίοδος είχε ήδη αρχίσει.

Ο Μητσοτάκης επιχείρησε να υπερασπιστεί την οικονομική κατεύθυνση της κυβέρνησής του και να πείσει ότι η δημοσιονομική προσαρμογή είχε φτάσει σε σημείο που θα επέτρεπε σταδιακά την έξοδο από τη λιτότητα. Η διαβεβαίωση ότι το 1994 θα μπορούσε να σηματοδοτήσει αλλαγή συνθηκών συνδεόταν με το αίτημα να δοθεί στη Νέα Δημοκρατία χρόνος για να ολοκληρώσει την πολιτική της. Η κάλπη οδήγησε στην επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στην πρωθυπουργία και η συγκεκριμένη παρουσία έμεινε ως η τελευταία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη από αυτή τη θέση.

Τρία χρόνια αργότερα, η σχέση Θεσσαλονίκης και εκλογών έγινε ακόμη στενότερη. Ο Κώστας Σημίτης μίλησε τον Σεπτέμβριο του 1996 μόλις δύο εβδομάδες πριν από την αναμέτρηση της 22ας Σεπτεμβρίου. Είχε αναλάβει την πρωθυπουργία τον Ιανουάριο και λίγους μήνες αργότερα την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, οπότε για πρώτη φορά ζητούσε προσωπική εντολή από το εκλογικό σώμα.

Η παρέμβασή του είχε σαφές προγραμματικό περιεχόμενο. Η δημοσιονομική εξυγίανση, η αποτελεσματικότερη λειτουργία του κράτους και η αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων έδειχναν την κατεύθυνση που επρόκειτο να ακολουθήσει μετά τις εκλογές. Η νίκη του ΠΑΣΟΚ έδωσε στον Σημίτη τον χρόνο να μετατρέψει την ευρωπαϊκή σύγκλιση και την ένταξη στην ΟΝΕ σε βασικούς στόχους της επόμενης περιόδου. Κοιτάζοντας την ομιλία του 1996 από τη σημερινή απόσταση, διακρίνεται ήδη το περίγραμμα της διακυβέρνησης που ακολούθησε.

Από το κοινωνικό πακέτο του 2003 στις δύο προτάσεις του 2009

Το 2003 οι εθνικές εκλογές απείχαν περίπου έξι μήνες, η συζήτηση είχε ήδη στραφεί έντονα προς αυτές. Ο Κώστας Σημίτης παρουσίασε ένα εκτεταμένο κοινωνικό πακέτο, ύψους 2,6 δις ευρώ, το οποίο συνέδεσε με τον στόχο της πραγματικής σύγκλισης των ελληνικών εισοδημάτων προς τα ευρωπαϊκά επίπεδα, αλλά εκλήφθηκε ως μια ύστατη προεκλογική δέσμη παροχών. Επρόκειτο για την τελευταία παρουσία του ως πρωθυπουργού στη Θεσσαλονίκη, καθώς τον Ιανουάριο του 2004 παρέδωσε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στον Γιώργο Παπανδρέου και οι εκλογές του Μαρτίου έκλεισαν έναν μακρύ κυβερνητικό κύκλο με τη νίκη της ΝΔ και του Κώστα Καραμανλή.

Το 2007 οι κάλπες συνέπεσαν σχεδόν με την ολοκλήρωση της διοργάνωσης. Οι εκλογές είχαν οριστεί για τις 16 Σεπτεμβρίου και ο Κώστας Καραμανλής ζητούσε ανανέωση της εντολής για να συνεχίσει το πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Η συγκυρία ήταν ιδιαίτερα βαριά λόγω των καταστροφικών πυρκαγιών του καλοκαιριού, οι οποίες επηρέασαν και τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε η πρωθυπουργική επίσκεψη. Η Νέα Δημοκρατία κέρδισε τις εκλογές, με μειωμένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Το 2009 αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μιας προεκλογικής σύγκρουσης που απέκτησε πολύ μεγαλύτερη ιστορική σημασία από όση μπορούσαν να γνωρίζουν οι πρωταγωνιστές της εκείνη τη στιγμή. Ο Κώστας Καραμανλής είχε ήδη ανακοινώσει πρόωρες εκλογές για τις 4 Οκτωβρίου και επέλεξε να παρουσιάσει ένα πρόγραμμα αυστηρής δημοσιονομικής προσαρμογής, προειδοποιώντας για «δύο δύσκολα χρόνια». Η ανάγκη περιστολής των κρατικών δαπανών βρισκόταν στον πυρήνα της επιχειρηματολογίας του.

Μία εβδομάδα αργότερα, ο Γιώργος Παπανδρέου παρουσίασε διαφορετική οικονομική κατεύθυνση, η οποία έδινε μεγαλύτερο βάρος στην τόνωση της δραστηριότητας και στην ενίσχυση των εισοδημάτων. Στη συνέντευξη Τύπου διατυπώθηκε και το «λεφτά υπάρχουν», η φράση που έμελλε να ακολουθήσει για χρόνια τον ίδιο και την κυβέρνησή του. Μέσα σε λίγους μήνες, η δημοσιονομική κρίση οδήγησε τη χώρα στο πρώτο πρόγραμμα προσαρμογής.

Η σημασία εκείνης της αντιπαράθεσης βρίσκεται σήμερα στη δυνατότητα που προσφέρει να δούμε δύο διαφορετικές εκτιμήσεις της κατάστασης ακριβώς πριν από τη μεγαλύτερη οικονομική ανατροπή της Μεταπολίτευσης. Η Θεσσαλονίκη του Σεπτεμβρίου 2009 κατέγραψε την τελευταία μεγάλη προεκλογική συζήτηση της προμνημονιακής περιόδου, λίγο πριν αλλάξουν οι όροι ολόκληρου του δημόσιου διαλόγου.

Το 2014 ως προανάκρουσμα αλλαγής και το ενδιαφέρον για απόψε

Το 2014 οι εκλογές δεν είχαν ακόμη προκηρυχθεί, η προεδρική εκλογή που πλησίαζε είχε ήδη δημιουργήσει την προοπτική πρόωρης προσφυγής στις κάλπες. Εκείνη τη χρονιά το μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσε η παρουσία του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος παρουσίασε το «Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης». Ο ίδιος ο τίτλος του αποτύπωσε πόσο στενά είχε πλέον συνδεθεί η πόλη με την παρουσίαση ολοκληρωμένων προεκλογικών προτάσεων.

Οι δεσμεύσεις περιλάμβαναν κατάργηση του ΕΝΦΙΑ, επαναφορά του αφορολόγητου στις 12.000 ευρώ και αύξηση του κατώτατου μισθού στα 751 ευρώ, μαζί με παρεμβάσεις για τα ιδιωτικά χρέη. Τέσσερις μήνες αργότερα ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου 2015. Η σύγκριση του προγράμματος που είχε παρουσιαστεί με τις επιλογές που ακολούθησαν μετά τη διαπραγμάτευση και την υπογραφή του τρίτου προγράμματος προσαρμογής το μετέτρεψε σε διαρκές σημείο αναφοράς στη συζήτηση για τις προεκλογικές υποσχέσεις.

Το 2019 ο Κυριάκος Μητσοτάκης εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο Βελλίδειο ως πρωθυπουργός, δύο μήνες μετά την εκλογική νίκη της Νέας Δημοκρατίας. Η οικονομική πολιτική που παρουσίασε είχε ως βασικούς άξονες τις φορολογικές μειώσεις και την προσέλκυση επενδύσεων, σε μια περίοδο που η κυβέρνηση επιδίωκε να δώσει από την αρχή το στίγμα της τετραετίας. Οι επόμενες παρουσίες του πραγματοποιήθηκαν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες, καθώς μεσολάβησαν η πανδημία, η ενεργειακή κρίση και οι συνέπειες των διεθνών αναταράξεων.

Από τις προεκλογικές αναμετρήσεις του 1993 και του 1996 έως το 2009 και το «Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης» του 2014, ο Σεπτέμβριος στη συμπρωτεύουσα έχει επανειλημμένα λειτουργήσει ως προοίμιο εξελίξεων που καθόρισαν την επόμενη περίοδο. Η διαδρομή από το Παλέ ντε Σπορ, το «Μακεδονία Παλλάς» και τη «Ρέμβη» μέχρι το Βελλίδειο δείχνει παράλληλα πώς άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο οι πρωθυπουργοί απευθύνονται στην οικονομία και στην κοινωνία, καθώς το παλαιό επίσημο γεύμα έδωσε τη θέση του στη μεγάλη βραδινή παρέμβαση που παρακολουθεί σήμερα ολόκληρη η χώρα.

Μέσα σε αυτή την ιστορική συνέχεια, η αποψινή ομιλία του Κυριάκου Μητσοτάκη αναμένεται με αυξημένο ενδιαφέρον, επειδή θα δείξει τις προτεραιότητες που επιλέγει η κυβέρνηση για την επόμενη περίοδο και το στίγμα που θέλει να δώσει στους μήνες που ακολουθούν. Η συζήτηση για το διαθέσιμο εισόδημα και την πορεία της οικονομίας βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο, ενώ ο χρόνος έως τις επόμενες εθνικές εκλογές αρχίζει να επηρεάζει όλο και περισσότερο τη δημόσια συζήτηση. Όσα θα ειπωθούν το βράδυ στο Βελλίδειο θα αξιολογηθούν για το άμεσο αποτέλεσμα των μέτρων που θα ανακοινωθούν και για την εικόνα της χώρας που θα επιχειρήσει να περιγράψει ο πρωθυπουργός καθώς η κυβερνητική θητεία εισέρχεται στην τελική της φάση.