PosoKanei και καταναλωτική συνείδηση: Μπορεί η τεχνολογία να αλλάξει τον τρόπο που ψωνίζουμε;

Η λειτουργία της πλατφόρμας PosoKanei σηματοδοτεί μια ενδιαφέρουσα εξέλιξη στη συζήτηση για την ακρίβεια και τη λειτουργία της αγοράς στην Ελλάδα. Εδώ και αρκετά χρόνια, η δημόσια αντιπαράθεση γύρω από το κόστος ζωής περιστρέφεται κυρίως γύρω από τις τιμές των βασικών αγαθών, τις πληθωριστικές πιέσεις, τις διεθνείς αναταράξεις και την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Η εμφάνιση μιας κρατικής πλατφόρμας που συγκεντρώνει και συγκρίνει τιμές σούπερ μάρκετ μεταφέρει το επίκεντρο της συζήτησης σε ένα διαφορετικό επίπεδο, εκείνο της πληροφόρησης του καταναλωτή.

Η βασική λογική πίσω από το εγχείρημα είναι σχετικά απλή. Όσο πιο εύκολα μπορεί ένας πολίτης να γνωρίζει πού βρίσκεται η χαμηλότερη τιμή για το προϊόν που αναζητά, τόσο μεγαλύτερη πίεση ασκείται στις επιχειρήσεις να παραμείνουν ανταγωνιστικές. Πρόκειται για μια προσέγγιση που εδράζεται σε κλασικές οικονομικές θεωρίες σχετικά με την πληροφόρηση και τη λειτουργία των αγορών. Όταν οι καταναλωτές διαθέτουν περισσότερα δεδομένα, η αγορά αποκτά χαρακτηριστικά μεγαλύτερης διαφάνειας και οι επιλογές τους επηρεάζουν αποτελεσματικότερα τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων. Δεν είναι κάτι καινούργιο, στην οικονομική θεωρία το γνωρίζουμε από τη δεκαετία του 1960, από τον νομπελίστα George Stingler και την έννοια της Δημόσιας Επιλογής.

Η κυβέρνηση επέλεξε να κινηθεί σε αυτή την κατεύθυνση μέσα από ένα εργαλείο που δεν παρεμβαίνει διοικητικά στις τιμές ούτε επιχειρεί να καθορίσει τα περιθώρια κέρδους. Η φιλοσοφία του εγχειρήματος εστιάζει στην ενδυνάμωση του πολίτη μέσω της πληροφόρησης, κάτι που συνδέεται περισσότερο με τις αρχές της ανοικτής αγοράς παρά με πρακτικές κρατικού ελέγχου.

Τι μπορεί να πετύχει μια πλατφόρμα τιμών

Η δημόσια συζήτηση συχνά συγχέει δύο διαφορετικές έννοιες, τη διαφάνεια και το ύψος των τιμών. Η πρώτη αφορά τη δυνατότητα πρόσβασης στην πληροφορία. Η δεύτερη σχετίζεται με το πραγματικό κόστος ενός αγαθού.

Μια πλατφόρμα όπως το PosoKanei μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην πρώτη διάσταση. Ο καταναλωτής αποκτά τη δυνατότητα να συγκρίνει προϊόντα, να παρακολουθεί μεταβολές, να ελέγχει κατά πόσο μια προσφορά είναι πράγματι συμφέρουσα και να διαμορφώνει το καλάθι των αγορών του με μεγαλύτερη ακρίβεια. Παράλληλα, η δημοσιοποίηση των στοιχείων δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο οι αλυσίδες λιανικής γνωρίζουν ότι οι επιλογές τους είναι ορατές και εύκολα συγκρίσιμες.

Η ίδια η ύπαρξη μιας τέτοιας διαδικασίας έχει αξία. Σε αρκετές αγορές, η αδιαφάνεια δεν εκδηλώνεται μέσω κάποιου παράνομου μηχανισμού αλλά μέσω της δυσκολίας που αντιμετωπίζει ο καταναλωτής όταν προσπαθεί να συγκεντρώσει πληροφορίες. Χρόνος, μετακινήσεις και έλλειψη συγκρίσιμων δεδομένων λειτουργούν ως εμπόδια. Η ψηφιακή τεχνολογία περιορίζει αυτά τα εμπόδια και διευκολύνει τη λήψη αποφάσεων.

Παρά ταύτα, η δυνατότητα αυτή έχει συγκεκριμένα όρια. Η πλατφόρμα δεν επηρεάζει το κόστος παραγωγής, την τιμή της ενέργειας, τα μεταφορικά, τη φορολογία ή τις διεθνείς τιμές των πρώτων υλών. Δεν μεταβάλλει τους παράγοντες που καθορίζουν το συνολικό κόστος της οικονομίας. Προσφέρει καλύτερη εικόνα της αγοράς και διευκολύνει την αναζήτηση ευνοϊκότερων επιλογών μέσα στο υφιστάμενο πλαίσιο τιμών.

Γι’ αυτό και η αποτελεσματικότητά της δεν μπορεί να μετρηθεί αποκλειστικά με βάση το αν θα μειωθούν οι τιμές στο ράφι. Ο βαθμός αξιοποίησης από τους καταναλωτές και η επίδραση που θα ασκήσει στις πρακτικές των επιχειρήσεων αποτελούν εξίσου σημαντικούς δείκτες.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα και το αδύναμο καταναλωτικό κίνημα

Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα αφορά την κοινωνία στην οποία καλείται να λειτουργήσει αυτό το εργαλείο. Η επιτυχία μιας πλατφόρμας διαφάνειας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τα τεχνικά χαρακτηριστικά της. Συνδέεται στενά με την κουλτούρα των πολιτών που καλούνται να τη χρησιμοποιήσουν.

Στην Ελλάδα, το καταναλωτικό κίνημα δεν απέκτησε ποτέ το βάθος και τη θεσμική επιρροή που συναντά κανείς σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης. Οι ενώσεις καταναλωτών διαθέτουν περιορισμένη δημόσια παρουσία και μικρή δυνατότητα διαμόρφωσης της αγοράς. Οι συλλογικές διεκδικήσεις παραμένουν σχετικά σπάνιες και η έννοια του οργανωμένου καταναλωτικού ακτιβισμού δεν έχει ισχυρές κοινωνικές ρίζες.

Η ιστορική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας συνέβαλε σε αυτή την πραγματικότητα. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η κατανάλωση συνδεόταν περισσότερο με προσωπικές σχέσεις, τοπικά δίκτυα εμπιστοσύνης και συνήθειες που μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά. Η επιλογή καταστήματος αποτελούσε συχνά αποτέλεσμα οικειότητας και καθημερινής πρακτικής. Η συστηματική έρευνα αγοράς δεν εντασσόταν στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε η πλειονότητα των νοικοκυριών.

Ακόμη και μετά την οικονομική κρίση, όταν η πίεση στα εισοδήματα έγινε εντονότερη, η μεταβολή της καταναλωτικής συμπεριφοράς προχώρησε με αργούς ρυθμούς. Η ευαισθησία απέναντι στις τιμές αυξήθηκε σημαντικά, όμως η ανάπτυξη οργανωμένης καταναλωτικής συνείδησης παρέμεινε περιορισμένη.

Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή μια πλατφόρμα σύγκρισης τιμών παράγει αξία στον βαθμό που μεταβάλλει πραγματικές συμπεριφορές. Η ύπαρξη της πληροφορίας από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται η πληροφορία να ενσωματωθεί στις καθημερινές συνήθειες εκατοντάδων χιλιάδων πολιτών.

Από τις νοοτροπίες στους θεσμούς και από τους θεσμούς στις νοοτροπίες

Συχνά υποθέτουμε ότι οι κοινωνικές αλλαγές προϋποθέτουν την προηγούμενη μεταβολή των νοοτροπιών. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η σχέση είναι πιο σύνθετη.

Οι θεσμοί και τα εργαλεία μπορούν να διαμορφώσουν νέες συμπεριφορές, οι οποίες με την πάροδο του χρόνου αποκτούν πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Η διάδοση των ηλεκτρονικών συναλλαγών αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πριν από μία δεκαετία, μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας αντιμετώπιζε με επιφυλάξεις το ηλεκτρονικό τραπεζικό σύστημα. Σήμερα οι ψηφιακές πληρωμές αποτελούν στοιχείο της καθημερινότητας για εκατομμύρια πολίτες.

Η αλλαγή αυτή δεν προέκυψε επειδή μετασχηματίστηκε ξαφνικά η κουλτούρα της κοινωνίας. Προηγήθηκε η δημιουργία των υποδομών, η διάδοση των εργαλείων και η εξοικείωση των χρηστών. Μέσα από τη συνεχή χρήση διαμορφώθηκαν νέες συνήθειες.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τις πλατφόρμες καταναλωτικής πληροφόρησης. Ένας πολίτης που σήμερα δεν συγκρίνει συστηματικά τιμές ενδέχεται να αρχίσει να το κάνει όταν η πληροφορία είναι διαθέσιμη άμεσα από το κινητό του τηλέφωνο. Η επανάληψη της πρακτικής δημιουργεί μια νέα σχέση με την αγορά. Η συνήθεια μετατρέπεται σταδιακά σε κουλτούρα.

Η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο. Απαιτεί επίσης εμπιστοσύνη στα δεδομένα, συχνή ενημέρωση των πληροφοριών και αίσθηση ότι η χρήση του εργαλείου παράγει πραγματικό όφελος. Όταν ο πολίτης διαπιστώνει ότι μπορεί να εξοικονομήσει χρήματα μέσα από πιο ενημερωμένες επιλογές, η πιθανότητα να ενσωματώσει τη νέα συμπεριφορά στην καθημερινότητά του αυξάνεται σημαντικά.

Το πραγματικό διακύβευμα πίσω από το PosoKanei

Η συζήτηση γύρω από την πλατφόρμα συχνά επικεντρώνεται στο κατά πόσο θα μειωθεί το κόστος ενός καλαθιού αγορών. Πρόκειται για μια εύλογη αλλά περιορισμένη οπτική.

Το βαθύτερο διακύβευμα αφορά τη σχέση μεταξύ κράτους, αγοράς και καταναλωτή σε μια εποχή όπου η πληροφορία αποκτά ολοένα μεγαλύτερη αξία. Το PosoKanei εισάγει μια διαφορετική αντίληψη για τον ρόλο του κράτους. Η παρέμβαση δεν πραγματοποιείται μέσω διοικητικών αποφάσεων που καθορίζουν τιμές. Πραγματοποιείται μέσω της παραγωγής και διάχυσης πληροφορίας, η οποία επιτρέπει στους πολίτες να λαμβάνουν καλύτερα τεκμηριωμένες αποφάσεις.

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη τάση των σύγχρονων δημοσίων πολιτικών. Τα κράτη επενδύουν ολοένα περισσότερο σε ψηφιακά εργαλεία που ενισχύουν τη διαφάνεια, καθιστούν ορατές διαδικασίες που παλαιότερα παρέμεναν αδιαφανείς και δημιουργούν νέες δυνατότητες λογοδοσίας.

Η επιτυχία μιας τέτοιας στρατηγικής εξαρτάται τελικά από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην τεχνολογία και την κοινωνία. Οι πλατφόρμες μπορούν να προσφέρουν δεδομένα. Οι πολίτες είναι εκείνοι που μετατρέπουν τα δεδομένα σε επιλογές. Οι επιλογές διαμορφώνουν νέες συνήθειες και οι συνήθειες επηρεάζουν σταδιακά την κουλτούρα.

Από αυτή την οπτική, το PosoKanei αποκτά ενδιαφέρον που υπερβαίνει κατά πολύ τη σύγκριση των τιμών στα σούπερ μάρκετ. Αποτελεί ένα μικρό πείραμα για το κατά πόσο η ελληνική κοινωνία μπορεί να αξιοποιήσει την ψηφιακή διαφάνεια ως εργαλείο καθημερινής δράσης. Η απάντηση δεν θα δοθεί από τους αλγόριθμους της πλατφόρμας ούτε από τις ανακοινώσεις των υπουργείων. Θα δοθεί από τη συμπεριφορά των ίδιων των πολιτών και από την προθυμία τους να μετατρέψουν την πληροφορία σε συνειδητή καταναλωτική επιλογή. Εκεί βρίσκεται το ουσιαστικό στοίχημα του εγχειρήματος και εκεί θα κριθεί η πραγματική του σημασία τα επόμενα χρόνια.