Η ακρίβεια δεν αντιμετωπίζεται μόνο με apps
Η διαφάνεια στις τιμές είναι χρήσιμη, όμως η συγκέντρωση της αγοράς και η αποδυνάμωση του ανταγωνισμού παραμένουν η πραγματική αιτία του greedflation.
Φάνης Ουγγρίνης 
Το τελευταίο διάστημα, όσοι επισκέπτονται σούπερ μάρκετ της Θεσσαλονίκης, της Αθήνας, ή οποιασδήποτε μικρότερης πόλης, παρακολουθούν ένα οικείο θέαμα: πολλοί πελάτες, τρομαγμένοι από την ακρίβεια, αντί να αγοράζουν αμέσως ό,τι τους χρειάζεται, πρώτα κοιτούν τις τιμές. Συγκρίνουν, προσθαφαιρούν προϊόντα από το καλάθι, υπολογίζουν ξανά. Η ακρίβεια έχει μετατραπεί σε καθημερινή άσκηση αριθμητικής. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η κυβέρνηση παρουσίασε το PosoKanei, μια νέα ψηφιακή εφαρμογή που -θεωρητικά- θα βοηθήσει τους πολίτες να συγκρίνουν τιμές, ώστε να εντοπίζουν τις καλύτερες προσφορές, μειώνοντας έτσι τα μηνιαία έξοδά τους.
Το ερώτημα, όμως, είναι αν το πρόβλημα των καταναλωτών βρίσκεται όντως στην πληροφόρηση.
Η ελληνική αγορά λιανεμπορίου τροφίμων άλλαξε ριζικά στις δύο τελευταίες δεκαετίες. Γειτονιές και χωριά που κάποτε φιλοξενούσαν μανάβικα, μικρά παντοπωλεία και ομοειδείς τοπικές επιχειρήσεις αντικαταστάθηκαν σταδιακά από μεγάλα καταστήματα και αλυσίδες franchise. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία, οι πέντε μεγαλύτεροι παίκτες ελέγχουν περίπου το 71% της αγοράς, δίνοντάς της ολιγοπωλιακό χαρακτήρα. Η συγκέντρωση θα αυξηθεί περαιτέρω όταν ολοκληρωθεί το τρέχον κύμα συγχωνεύσεων και απορροφήσεων μεταξύ ομίλων. Η υπερσυγκέντρωση του κλάδου δεν αποτελεί μια απλή επιχειρηματική εξέλιξη. Πρόκειται για μεταβολή που επηρεάζει τη λειτουργία της πραγματικής οικονομίας και, κατ’ επέκταση, την τσέπη του καταναλωτή.
Ενίοτε αναφέρονται φαινόμενα αντίστοιχης συγκέντρωσης στην υπόλοιπη ΕΕ, όμως η σύγκριση πάσχει. Σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες λειτουργούν δοκιμασμένοι μηχανισμοί εξισορρόπησης: ισχυροί συνεταιρισμοί καταναλωτών, αυστηρότερη εποπτεία στις σχέσεις αλυσίδων και προμηθευτών και εναλλακτικές μορφές λιανεμπορίου. Υπάρχουν δηλαδή πολλαπλοί παράγοντες που πιέζουν καθοδικά τις τιμές. Δυστυχώς, στην Ελλάδα η συρρίκνωση του ανταγωνισμού συμβαίνει ταχύτερα από την ικανότητα του κράτους να την παρακολουθήσει, και να την οριοθετήσει.
Το αποτέλεσμα είναι ορατό. Υπό την πίεση του αυστηρότερου κανονιστικού πλαισίου και της χρηματοδοτικής ασφυξίας, ο μικρός έμπορος δυσκολεύεται να επιβιώσει. Ταυτόχρονα, ο τοπικός παραγωγός εξαρτάται από λίγους μεγάλους αγοραστές με δεσπόζουσα θέση. Από τη μεριά του, ο καταναλωτής συναντά διαφορετικές ταμπέλες, αλλά συχνά βρίσκεται απέναντι στις ίδιες επιχειρηματικές δομές. Η αγορά φαίνεται συμπεριληπτική, χωρίς να είναι. Το greedflation κατατρώει το διαθέσιμο εισόδημά μας.
Ας επιστρέψουμε στο PosoKanei. Αναμφίβολα, η διαφάνεια είναι χρήσιμη, άρα είναι ευπρόσδεκτο. Κάθε εργαλείο που επιτρέπει στον πολίτη να γνωρίζει περισσότερα για τις τιμές αποτελεί θετική εξέλιξη. Ωστόσο, η διαφάνεια δεν ταυτίζεται με τον ανταγωνισμό. Αν ένα προϊόν είναι φθηνότερο σε ένα κατάστημα που βρίσκεται χιλιόμετρα μακριά ή αν οι διαθέσιμες επιλογές περιορίζονται σε ελάχιστους ισχυρούς παίκτες, η γνώση της βέλτιστης τιμής δεν μεταβάλλει ουσιαστικά τη θέση του καταναλωτή.
Άλλωστε, η χώρα διαθέτει εδώ και χρόνια μηχανισμούς παρακολούθησης τιμών. Ούτε το e-Katanalotis ούτε το «Καλάθι του Νοικοκυριού» κατόρθωσαν να ανακόψουν την αίσθηση διαρκούς φτωχοποίησης που σήμερα βιώνουν τα νοικοκυριά. Όχι επειδή είναι άχρηστα εργαλεία, αλλά επειδή αποπειράθηκαν να αντιμετωπίσουν ένα δομικό πρόβλημα αμιγώς τεχνικά. Η νέα app συνιστά αναβάθμιση της προηγούμενης λογικής -πιο εύχρηστη, με 10.000 είδη, με διεθνείς συγκρίσεις- μα πατάει στην ίδια φιλοσοφική αντίληψη: ότι η ακρίβεια είναι πρωτίστως πρόβλημα πληροφόρησης. Έτσι λοιπόν, στους πολίτες χρεώνεται η ευθύνη για μια πρόκληση υπεράνω των δυνάμεών τους.
Εν ολίγοις, η συζήτηση για την ακρίβεια εγκλωβίζεται μονίμως στο πόσο κοστίζει ένα προϊόν στο ράφι. Το βαθύτερο ζήτημα είναι ποιος ορίζει αυτή την τιμή, πώς, πότε και κατά πόσον τη χειραγωγεί. Εκεί εντοπίζεται η μεγάλη κυβερνητική πρόκληση: στην αποτελεσματική λειτουργία της Επιτροπής Ανταγωνισμού και της ΑΑΔΕ όσον αφορά την καταπολέμηση της αισχροκέρδειας και των καρτέλ· στην προστασία των μικρότερων από τις καταχρηστικές πρακτικές ορισμένων μεγάλων· στην καθημερινή προσφορά περισσότερων και ικανοποιητικότερων λύσεων για τους Έλληνες αγοραστές.
Όταν μια σχετικά μικρή αγορά μοιράζεται σε όλο και λιγότερους, δυστυχώς καμία ψηφιακή εφαρμογή δεν μπορεί να διασώσει τον υγιή ανταγωνισμό. Μπορεί μόνο να αναδεικνύει πληρέστερα την απώλειά του.
