Metropolis 1926, Metropolis 2026, Metropolis 2126

Οι περισσότεροι αγνοούμε ή έχουμε λησμονήσει ότι στο 2026 τοποθετείται η πλοκή του πρωτοποριακού Metropolis. Στα μάτια του Φριτς Λανγκ, 100 χρόνια αργότερα οι άνθρωποι θα πετούσαν με αμέτρητα διπλάνα και ζέπελιν, ζώντας σε ψυχρές μεγαλουπόλεις με πανύψηλα κτίρια, πολύ πιο φαντασμαγορικές από το Μανχάταν της εποχής εκείνης. Υπερυψωμένες σιδηροδρομικές γραμμές θα διέσχιζαν αστικά τούνελ, ενώ οι δρόμοι θα ήταν σχεδόν έρημοι, καθώς σχεδόν όλοι θα χειρίζονταν τεράστιες μηχανές υπό συνθήκες δουλείας.

Έκτοτε έχουν αλλάξει πολλά, μα πολύ φοβάμαι ότι αν κάποιος έκανε ένα χωροχρονικό ταξίδι στο σήμερα, θα απογοητευόταν. Πλην της πανταχού παρούσας πληροφορικής και των αλμάτων στην ιατρική, η καθημερινότητά μας κατέληξε πολύ λιγότερο εντυπωσιακή από όσο τη φαντάζονταν στα χρόνια της Αρ Ντεκό. Η συντριπτική πλειοψηφία ζούμε σε σπίτια ή διαμερίσματα παρόμοια με εκείνα του 1926. Εξακολουθούμε να μαγειρεύουμε, να βάζουμε πλυντήριο, να κινούμαστε με χερσαία μέσα μεταφοράς, να ακούμε ραδιόφωνο, να παρακολουθούμε οθόνες. Ακόμη και η έννοια Android είναι συνυφασμένη με λειτουργικό για κινητά, όχι με υπέρτατη εφαρμογή ρομποτικής.

Ωστόσο μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε πρόσωπα και πληροφορίες από οπουδήποτε και οποτεδήποτε, μέσα από το διαδίκτυο. Πληροφορίες που δυστυχώς δεν μας έχουν κάνει σοφότερους.

Άραγε πώς φαντάζονταν την κοινωνική οργάνωση του αύριο –δηλαδή του σήμερα– οι αλλοτινές ταινίες επιστημονικής φαντασίας; Σύμφωνα με τους τότε σκηνοθέτες, το μέλλον θα ήταν δυστοπικό: προέβλεπαν έθνη ανελεύθερα, όπου ολιγαρχικές ελίτ θα κυβερνούσαν εντελώς απομονωμένες από την πλατιά μάζα και τις ανάγκες της. Η ταινία που μας απασχολεί αφορά την εξέγερση απέναντι σε μία τέτοια ελίτ.

Εδώ βέβαια πρέπει να αναφερθεί το ιστορικό πλαίσιο. Στον Μεσοπόλεμο, η παντοδυναμία του ολοκληρωτισμού φαινόταν νομοτελειακή: είχαν ήδη επικρατήσει η ρωσική επανάσταση και ο Μουσολίνι, ενώ ο ναζισμός προέλαυνε στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.

Εντούτοις, με τη λήξη του Β’ ΠΠ γιγαντώθηκε η υλική αφθονία και ανεστάλη η ήττα της δημοκρατίας. Μπορεί η τεχνολογία να μην εξελίχθηκε όπως ακριβώς υπέθεταν οι οραματιστές του 1920 και του 1930, όμως μεταπολεμικά ζήσαμε μία πρωτοφανούς διάρκειας περίοδο ειρήνης και ευημερίας. Μία περίοδο που φάνταζε ισόβια όταν κατέρρευσε ο υπαρκτός σοσιαλισμός το 1990, όταν διατυπώθηκε η διάσημη πομφόλυγα Φουκουγιάμα περί οριστικού τέλους της ιστορίας.

Και πού βρισκόμαστε σήμερα; Ορισμένες γιγάντιες μητροπόλεις της Ανατολικής Ασίας δείχνουν το μέλλον, καθώς είναι πιο φουτουριστικές από τις αντίστοιχες δυτικές. Εκεί η τεχνολογία ενσωματώνεται με πολύ ταχύτερους ρυθμούς, η δε γήρανση του ιαπωνικού, κορεατικού και κινεζικού πληθυσμού επιβάλλει τα ρομπότ ως αντικαταστάτες ανθρώπων· πλέον τα συναντάμε και σε υπηρεσίες φροντίδας, και στην παραγωγή εξαιρετικά περίπλοκων συσκευών. Παράλληλα, ο τεχνολογικός καλπασμός οδηγεί σε νέα πολιτικά φαινόμενα.

Η αρχέγονη ανοχή των Ασιατών απέναντι στον καθεστωτισμό επιτρέπει κοινωνικούς πειραματισμούς που στη Δύση (προς το παρόν) θεωρούνται αδιανόητοι. Η άνωθεν επιτήρηση δεν εξαντλείται στους χώρους εργασίας ή στην τηλεφωνική επικοινωνία. Αχανή δίκτυα από κάμερες αποτυπώνουν την καθημερινή συμπεριφορά των Κινέζων. Χάρη στην τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου, εφαρμόζεται -πειραματικά- σύστημα κοινωνικής βαθμολόγησης. Ο τυπικός και πειθήνιος δεν κινδυνεύει να αποκλειστεί από τραπεζική πίστωση ή κρατική απασχόληση, ούτε να βγει χαμένος σε μια αμφίρροπη δικαστική υπόθεση. Η φαντασία του Φριτς Λανγκ ποτέ δεν έφτασε τόσο μακριά.

Θα μπορούσε το παραπάνω μοντέλο να εφαρμοστεί οπουδήποτε στον ανεπτυγμένο κόσμο; Ήδη ακούμε πολλά από πολλούς, επειδή η μανία για εξουσία δεν περιορίζεται σε ένα ιδεολογικό πρόσημο. Προσωπικότητες σαν τον Τραμπ εξευτελίζουν τους δημοκρατικούς θεσμούς. Μεγιστάνες προωθούν τις προσωπικές τους ουτοπίες. Οι βίγκαν απαιτούν να μην τρώμε κρέας, οι οικολόγοι να μην καίμε ορυκτά καύσιμα, οι θρησκόληπτοι να απέχουμε από κάθε ηδονή, οι λουδίτες να απαρνηθούμε τα δώρα της επιστήμης, οι δικαιωματιστές να ζούμε και να αγαπάμε όπως μόνο αυτοί κρίνουν ορθό.

Καταφθάνει λοιπόν ένα μέλλον δικτατορικό, όπως στο Metropolis; Θα μπορούσε ο σύγχρονος φιλελεύθερος πολιτισμός να αποδειχθεί βραχύβια παρένθεση;

Δυστυχώς δεν αποκλείεται. Αν τούτο συμβεί, εν πολλοίς θα οφείλεται στην πλήρη επικράτηση της τεχνητής νοημοσύνης και της βιομηχανικής αυτοματοποίησης. Σε ένα μέλλον όπου η αντικειμενική γνώση θα διατίθεται με κλιμακωτή πληρωμή και η εργασία θα είναι προαιρετική, οι απλούστερες καθημερινές αποφάσεις θα λαμβάνονται χάρη σε εταιρικούς αλγόριθμους. Σε ένα μέλλον όπου η ελεύθερη σκέψη θα σπανίζει, από τους ισχυρούς θα αναδεικνύονται πρόσωπα με ελλιπέστατη συναισθηματική νοημοσύνη. Πρόσωπα τα οποία θα ασχολούνται ελάχιστα με τα συναισθήματα και πολύ με την αποτελεσματικότητα: οι αυριανοί εξουσιαστές μας.

Στο ίδιο μέλλον θα εργαζόμαστε ελάχιστα (ή καθόλου) και το κράτος θα μας προσφέρει –οριακά επαρκή και ανεκτό– άρτο και θεάματα. Θα ζούμε σε έναν κόσμο όπου συχνά θα προσλαμβάνουμε τη ζωή εξ αποστάσεως, μέσα από ψηφιακές εφαρμογές.

Όταν όμως οι λιγοστές επιχειρήσεις θα αποτελούν μονοπώλια, τα καταστήματα της γειτονιάς θα έχουν χαθεί και οι περισσότεροι θα είναι άεργοι, ποιος θα κυκλοφορεί έξω, εκτός από μηχανές; Ποιος θα βγάζει τα γυαλιά VR για να πάει στο πάρκο της ΔΕΘ που τόσο ζητάμε σήμερα; Σε έναν κόσμο πρακτικά αδύνατης προσωπικής ανέλιξης, ποιός θα γίνεται πολιτικός, καλλιτέχνης, δάσκαλος, ή έστω γονιός;

Ενδεχομένως ο κόσμος εκείνος να θυμίζει το Σύμπαν 25, όπου πειραματικές αποικίες καλοταϊσμένων ποντικών οδηγούνταν σε αφανισμό λόγω διακοπής γεννήσεων. Άραγε το σενάριο τούτο αφορά τη Gen Z και την αξιοπρόσεκτη αδιαφορία της για σεξ και τεκνοποιία; Αφορά την απάθειά της απέναντι στον -υλικό, πνευματικό και ψυχικό- πλούτο, και την προτίμησή της σε ζωή εσωστρεφή και λιτή; Μαζί με ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, το παντοδύναμο κράτος θα μας χορηγεί και ολοκαίνουργια ναρκωτικά; Αξίζει ένα τέτοιο 2036 ή 2046; Είναι βέβαιη η έλευσή του;

Άγνωστο. Ομολογουμένως δεν έχει υπάρξει ποτέ στην ιστορία γραμμική πρόοδος. Πάντα ελλοχεύουν ανατροπές. Οι Ρωμαίοι του 4ου και 5ου μ.Χ. αιώνα ήταν τεχνολογικά πολύ ανώτεροι από τους Γότθους, τους Σλάβους και τους Ούννους, μα κατανικήθηκαν. Η συνέπεια; Πολύπλευρη υποβάθμιση σε όλο τον ευρωπαϊκό χώρο, και επιστροφή στο ελληνορωμαϊκό υλικό επίπεδο όταν πια έληξε ο Μεσαίωνας.

Θα μπορούσε να προκύψει μια ανάλογη ανατροπή σε κράτη με υπέργηρους κατοίκους, λόγω υπογεννητικότητας στον Βορρά και ανεξέλεγκτης μαζικής μετανάστευσης από τον Νότο; Αν ναι, κάτι τέτοιο θα επέφερε τεχνολογική και πολιτιστική υποχώρηση στο τρέχον επίπεδο της υποσαχάριας Αφρικής και της Νότιας Ασίας.

Πολλά τα σενάρια, και όλα πιθανά. Η επικράτηση των τωρινών τάσεων μπορεί άνετα να οδηγήσει σε καθεστώτα απάνθρωπα και δυστοπικά, ταιριαστά στο ασπρόμαυρο βουβό Metropolis καθεστώτα μέσα από ιστορίες του Φρανκ Χέρμπερτ και του Φίλιπ Ντικ. Παραδόξως, η επικράτηση των ίδιων τάσεων μπορεί να προκαλέσει καταστάσεις σχεδόν πρωτόγονες, πάντα συγκρινόμενες με τα σημερινά δεδομένα. Μπορεί επίσης και να καταλήξει σε διαφορετικές κοινωνίες, ανίκανες να ανταπεξέλθουν σε οποιοδήποτε απρόοπτο, βγαλμένες από πρόσφατες κωμωδίες, όπως το Idiocracy και το Demolition Man. Συνεπώς, όπως πριν έναν αιώνα, είναι παντελώς άγνωστο αν οι σημερινές ταινίες επιστημονικής φαντασίας θα προκαλούν γέλιο, απορία ή και θλίψη το μακρινό 2126.

Πάντως υπάρχει και μια προοπτική λιγότερο δυσάρεστη, μα προϋποθέτει μια απροσδόκητη επιφοίτηση. Εξυπακούεται ότι δίχως κατανάλωση δεν μπορούν να αποκομίζουν κέρδη οι κύριοι διαχειριστές των παγκόσμιων κεφαλαίων, δηλαδή όσοι σήμερα επενδύουν μαζικά στην καθιέρωση της κάθε μορφής ψηφιοποίησης. Ενδεχομένως οι ίδιοι θα τερματίσουν τη σχετική έρευνα και ανάπτυξη, εφόσον συνειδητοποιήσουν πως εκμηδενίζει την ικανότητα και τη διάθεση των ανθρώπων να καταναλώνουν. Με άλλα λόγια, ενδεχομένως θα πάψουν να επενδύουν στον θάνατο της κότας με τα χρυσά αυγά.

Παρήγορη σκέψη…