Η Ελλάδα στη νέα ευρωπαϊκή μάχη για το Διάστημα

Η σύνοδος του Παρισιού βρίσκει την Ευρώπη να αναζητεί μεγαλύτερη αυτονομία σε έναν τομέα κρίσιμο για την οικονομία και την ασφάλειά της. Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να αποκτήσει έναν μικρό αλλά διακριτό ρόλο στη νέα διαστημική αρχιτεκτονική

Η ανακοίνωση για την αποστολή του πρώτου Έλληνα αστροναύτη ήταν εύλογο να συγκεντρώσει το μεγαλύτερο μέρος της προσοχής από την ελληνική παρουσία στη Διεθνή Διάσκεψη Κορυφής για το Διάστημα στο Παρίσι. Η προοπτική να βρεθεί ο Αδριανός Γολέμης στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό διαθέτει ισχυρό συμβολισμό για μια χώρα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια είχε περιορισμένη παρουσία στη διαστημική τεχνολογία. Πίσω από αυτή την εικόνα εξελίσσεται όμως μια ευρύτερη προσπάθεια, καθώς η Ελλάδα αποκτά δορυφορικές υποδομές και επιχειρεί να ενταχθεί βαθύτερα σε έναν ευρωπαϊκό κλάδο όπου συναντώνται η οικονομία, η τεχνολογία, η πολιτική προστασία και η ασφάλεια.

Η σύνοδος του Παρισιού πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία το Διάστημα αποκτά διαφορετικό πολιτικό βάρος. Η Ευρώπη διαθέτει επιστημονική γνώση υψηλού επιπέδου, ισχυρές επιχειρήσεις και προγράμματα παγκόσμιας εμβέλειας, όπως το Galileo και το Copernicus, έχοντας παράλληλα διαπιστώσει πόσο ευάλωτη μπορεί να γίνει όταν κρίσιμες τεχνολογίες και υπηρεσίες εξαρτώνται από τρίτους. Καθώς η πλοήγηση, οι τηλεπικοινωνίες, η παρατήρηση της Γης και η άμυνα συνδέονται ολοένα στενότερα με δορυφορικές υποδομές, η δυνατότητα αυτόνομης δράσης μετατρέπεται σε ζήτημα στρατηγικής ισχύος.

Η Ευρώπη αναμετράται με την εξάρτησή της

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν δημιουργήσει ένα οικοσύστημα στο οποίο η NASA συνυπάρχει με ιδιωτικούς κολοσσούς όπως η SpaceX και η Blue Origin, ενώ η Κίνα αναπτύσσει δικές της εκτοξεύσεις, επανδρωμένες αποστολές και δορυφορικούς αστερισμούς. Η Ευρώπη εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλη διαστημική δύναμη, αντιμετώπισε όμως ακόμη και πρόβλημα αυτόνομης πρόσβασης σε τροχιά, όταν οι καθυστερήσεις του Ariane 6 την ανάγκασαν να χρησιμοποιήσει αμερικανικούς πυραύλους για ευρωπαϊκές αποστολές.

Αυτή η εμπειρία εξηγεί το έντονο γεωπολιτικό περιεχόμενο της διοργάνωσης του Παρισιού. Η ενίσχυση του Ariane 6 και η συμφωνία για επιπλέον εκτοξεύσεις της Amazon βελτιώνουν την ευρωπαϊκή θέση στην εμπορική αγορά, ενώ το IRIS² επιχειρεί να περιορίσει την εξάρτηση στις ασφαλείς δορυφορικές επικοινωνίες. Ακόμη και η δυσφορία της Ουάσιγκτον απέναντι στη γαλλική πρωτοβουλία, η οποία σύμφωνα με το Reuters συνοδεύτηκε από πίεση προς αμερικανικές εταιρείες να μη συμμετάσχουν, δείχνει ότι πίσω από τη συζήτηση για πυραύλους και δορυφόρους εξελίσσεται ένας ανταγωνισμός για τεχνολογία, αγορές και πολιτική επιρροή.

Η Ευρώπη προσπαθεί συνεπώς να καλύψει ένα κενό που δημιουργήθηκε έπειτα από χρόνια χαμηλότερων επενδύσεων και βραδύτερων αποφάσεων σε σχέση με τους βασικούς ανταγωνιστές της. Η προσπάθεια αυτή δημιουργεί χώρο και για μικρότερα κράτη, εφόσον επιλέξουν τομείς στους οποίους μπορούν να αποκτήσουν εξειδίκευση αντί να επιχειρήσουν να αναπαράγουν ολόκληρη τη διαστημική βιομηχανία των μεγαλύτερων χωρών.

Η Ελλάδα χρειάζεται εξειδίκευση, όχι διαστημικό γόητρο

Η ελληνική στρατηγική έχει λόγο να ξεκινά από τις πραγματικές δυνατότητες της χώρας. Η Ελλάδα δεν διαθέτει το οικονομικό και βιομηχανικό μέγεθος της Γαλλίας, της Γερμανίας ή της Ιταλίας ώστε να αναπτύξει το σύνολο της διαστημικής αλυσίδας, από πυραύλους έως μεγάλους τηλεπικοινωνιακούς αστερισμούς. Η συμμετοχή της στην ESA από το 2005 της επιτρέπει να ακολουθήσει μια διαφορετική διαδρομή, επενδύοντας σε επιμέρους τεχνολογίες και εντάσσοντας επιχειρήσεις και ερευνητικά κέντρα σε μεγαλύτερα ευρωπαϊκά προγράμματα.

Σε αυτή τη λογική εντάσσεται το Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων. Οι μικροί δορυφόροι αναπτύσσονται ταχύτερα και με χαμηλότερο κόστος από τα παραδοσιακά μεγάλα συστήματα, επιτρέποντας μεγαλύτερη συμμετοχή εγχώριων επιχειρήσεων. Η επιλογή αυτή ταιριάζει σε μια χώρα που εισέρχεται σχετικά αργά στον κλάδο, καθώς μπορεί να αξιοποιήσει τη διεθνή στροφή προς το New Space χωρίς να χρειάζεται να δημιουργήσει τις βαριές βιομηχανικές δομές που αναπτύχθηκαν αλλού επί δεκαετίες.

Ήδη έχουν τεθεί σε τροχιά δύο δορυφόροι radar υψηλής ανάλυσης της ICEYE και τέσσερις θερμικοί μικροδορυφόροι του Hellenic Fire System, ενώ αναπτύσσονται ελληνικά CubeSats και επίγειες υποδομές. Ο στόχος αποκτά ουσία εφόσον γύρω από αυτά δημιουργηθεί μια αλυσίδα σχεδιασμού, συναρμολόγησης, δοκιμών, επικοινωνιών και επεξεργασίας δεδομένων, στην οποία ελληνικές επιχειρήσεις θα μπορούν σταδιακά να αποκτήσουν ανταγωνιστική τεχνογνωσία.

Από τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες έως το Αιγαίο

Οι ιδιαίτερες ανάγκες της Ελλάδας προσφέρουν ένα φυσικό πεδίο εφαρμογής. Το Hellenic Fire System έχει σχεδιαστεί για να εντοπίζει ενεργές πυρκαγιές και θερμικές ανωμαλίες, ενώ οι δορυφόροι radar μπορούν να παρακολουθούν την επιφάνεια της Γης ακόμη και τη νύχτα ή με πυκνή νέφωση. Οι δυνατότητες αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν στις πλημμύρες, στις κατολισθήσεις, στις μεταβολές του εδάφους, στη γεωργία και στη θαλάσσια επιτήρηση.

Για μια χώρα με εκτεταμένη ακτογραμμή, έντονη νησιωτικότητα, υψηλό κίνδυνο δασικών πυρκαγιών και σεισμών και μεγάλες θαλάσσιες περιοχές, η δορυφορική παρατήρηση έχει πρακτική αξία δυσανάλογη προς το μέγεθος της οικονομίας της. Η Πολιτική Προστασία μπορεί να αποκτά ταχύτερη εικόνα μιας φυσικής καταστροφής, οι αρμόδιες υπηρεσίες να παρακολουθούν περιβαλλοντικές μεταβολές και οι Ένοπλες Δυνάμεις να αξιοποιούν πρόσθετες δυνατότητες επιτήρησης σε μια περιοχή αυξημένου γεωπολιτικού ενδιαφέροντος.

Η απόδοση της επένδυσης θα εξαρτηθεί, ωστόσο, από την ενσωμάτωση των δεδομένων στην καθημερινή λειτουργία των αρμόδιων υπηρεσιών. Η εκτόξευση αποτελεί την αρχή μιας διαδικασίας που αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν η πληροφορία φτάνει γρήγορα σε εκείνον που πρέπει να πάρει μια απόφαση. Η ελληνική διοίκηση θα χρειαστεί επομένως να προσαρμοστεί στις νέες δυνατότητες, ώστε οι δορυφορικές υποδομές να λειτουργήσουν ως επιχειρησιακά εργαλεία και όχι ως απομονωμένα τεχνολογικά έργα.

Η μεγάλη οικονομική ευκαιρία βρίσκεται στα δεδομένα

Η μεγαλύτερη επιχειρηματική ευκαιρία για την Ελλάδα βρίσκεται πιθανότατα στις εφαρμογές που αξιοποιούν δορυφορικά δεδομένα. Η γεωργία, οι ασφάλειες, η ναυτιλία, η ενέργεια, οι μεταφορές και η παρακολούθηση υποδομών αποτελούν αγορές στις οποίες μια μικρότερη χώρα μπορεί να αποκτήσει παρουσία χωρίς να χρειάζεται να κατασκευάζει ολόκληρα διαστημικά συστήματα.

Μια ελληνική εταιρεία μπορεί να συνδυάζει δορυφορικές εικόνες με τεχνητή νοημοσύνη ώστε να εντοπίζει μεταβολές σε καλλιέργειες, ακτές ή δίκτυα υποδομών και να διαθέτει αυτή την υπηρεσία διεθνώς. Μπορεί επίσης να αναπτύσσει ηλεκτρονικά υποσυστήματα, λογισμικό ή τεχνολογίες οπτικών επικοινωνιών για ευρωπαϊκές αποστολές. Σε τέτοιες δραστηριότητες το ελληνικό επιστημονικό δυναμικό μπορεί να αποτελέσει σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα.

Εκεί θα δοκιμαστεί και η οικονομική βιωσιμότητα της σημερινής προσπάθειας. Η χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης επέτρεψε να πραγματοποιηθούν μέσα σε λίγα χρόνια επενδύσεις που διαφορετικά θα απαιτούσαν πολύ περισσότερο χρόνο. Η επιτυχία τους θα κριθεί από το αν θα δημιουργηθούν επιχειρήσεις ικανές να κερδίζουν διεθνείς συμβάσεις, να εξάγουν υπηρεσίες και να προσφέρουν θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης. Ένα οικοσύστημα που θα χρειάζεται διαρκώς νέες κρατικές προμήθειες για να επιβιώσει δύσκολα θα μπορέσει να αποκτήσει το οικονομικό βάθος που απαιτεί ένας τόσο ανταγωνιστικός κλάδος.

Το IRIS² μεταφέρει τον ανταγωνισμό στην ασφάλεια

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έκανε σαφέστερη τη στρατηγική σημασία των δορυφορικών επικοινωνιών, καθώς η χρήση του Starlink έδειξε πόσο κρίσιμη μπορεί να αποδειχθεί μια ιδιωτική υποδομή σε συνθήκες πολέμου. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση προκύπτει ένα προφανές ζήτημα ασφάλειας, καθώς οι επικοινωνίες κυβερνήσεων και ενόπλων δυνάμεων χρειάζονται υποδομές των οποίων η λειτουργία δεν θα εξαρτάται από αποφάσεις που λαμβάνονται εκτός Ευρώπης.

Το IRIS² αποτελεί βασικό μέρος της ευρωπαϊκής απάντησης, με σχεδιαζόμενο αστερισμό 348 δορυφόρων για ασφαλείς κυβερνητικές και εμπορικές επικοινωνίες. Για την Ελλάδα, η οποία βρίσκεται στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ένωσης, η πρόσβαση σε μια τέτοια υποδομή έχει αυξημένη στρατηγική αξία, ενώ το μέγεθος του προγράμματος δημιουργεί παράλληλα ευκαιρίες για επιχειρήσεις που μπορούν να συμμετάσχουν ως προμηθευτές εξειδικευμένων συστημάτων και υπηρεσιών.

Η ελληνική επιδίωξη μπορεί να επικεντρωθεί σε πεδία στα οποία έχει ήδη αρχίσει να δημιουργείται τεχνογνωσία, όπως οι μικροδορυφόροι, τα ηλεκτρονικά συστήματα, οι οπτικές επικοινωνίες και η επεξεργασία γεωχωρικών δεδομένων. Μέσα σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα τέτοιας κλίμακας, ακόμη και ένα σχετικά μικρό μερίδιο μπορεί να δημιουργήσει σημαντικό βιομηχανικό και τεχνολογικό αποτύπωμα.

Μετά τον Γολέμη αρχίζει η δυσκολότερη φάση

Η αποστολή του Αδριανού Γολέμη μπορεί να λειτουργήσει ως σύμβολο αυτής της νέας περιόδου, ιδιαίτερα εφόσον συνδεθεί με ελληνικά πανεπιστήμια, επιστημονικά πειράματα και ερευνητικές ομάδες. Μπορεί επίσης να ενισχύσει το ενδιαφέρον μιας νεότερης γενιάς για τις θετικές επιστήμες και να αναδείξει έναν κλάδο που προσφέρει επαγγελματικές δυνατότητες υψηλής εξειδίκευσης.

Η δυσκολότερη δοκιμασία αρχίζει όταν ολοκληρωθεί ο σημερινός κύκλος επενδύσεων. Το Ταμείο Ανάκαμψης είχε συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα, ενώ ένας κλάδος υψηλής τεχνολογίας χρειάζεται συνέπεια που μετριέται σε δεκαετίες. Απαιτούνται σταθερή χρηματοδότηση της έρευνας, σύνδεση πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, συμμετοχή στα μεγάλα προγράμματα της ESA και της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ένα περιβάλλον στο οποίο οι εξειδικευμένοι επιστήμονες θα μπορούν να αναπτύξουν καριέρα στην Ελλάδα.

Η σύνοδος του Παρισιού δείχνει πόσο γρήγορα μεταβάλλεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται αυτή η προσπάθεια. Η Ευρώπη επενδύει πλέον στο Διάστημα με όρους οικονομικής ασφάλειας και γεωπολιτικής ισχύος, καθώς επιχειρεί να περιορίσει κρίσιμες τεχνολογικές εξαρτήσεις. Για την Ελλάδα αυτή η μετάβαση δημιουργεί ένα παράθυρο ευκαιρίας, επειδή η νέα διαστημική οικονομία επιτρέπει σε μικρότερες χώρες να αποκτήσουν ρόλο μέσα από την εξειδίκευση.

Η χώρα έχει ήδη κάνει το πρώτο βήμα, αποκτώντας υποδομές και δημιουργώντας έναν πυρήνα τεχνογνωσίας. Το επόμενο είναι απαιτητικότερο, καθώς χρειάζεται να μετατρέψει αυτή την αρχική ώθηση σε παραγωγική ικανότητα που θα αντέξει μετά το τέλος των έκτακτων ευρωπαϊκών πόρων. Αν το πετύχει, η σημαντικότερη κληρονομιά της σημερινής περιόδου θα βρίσκεται πέρα από τον αριθμό των δορυφόρων ή την ιστορική παρουσία ενός Έλληνα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Θα βρίσκεται στη θέση που θα έχει καταφέρει να εξασφαλίσει η Ελλάδα μέσα στη νέα ευρωπαϊκή διαστημική αρχιτεκτονική.