“Την πατρίδα μ΄έχασα”

Την ίδια ώρα που έγραφα αυτές τις γραμμές, η λειτουργία στο μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά στην Τραπεζούντα γινόταν κεκλεισμένων των θυρών. Χωρίς κάμερες, με πιστούς λίστας, χωρίς τη φωνή που στήριξε τους Έλληνες σε μια από τις σκοτεινότερες περιόδους της ιστορίας και της πατρίδας μας. Η Παναγία Σουμελά έγινε και πάλι εκείνο το κρυφό σπήλαιο του 4ου αιώνα…

«Την πατρίδα μ’ έχασα» έλεγε ο παππούς όταν καθόταν το βράδυ στην αυλή και κοίταζε μακριά, σαν να έβλεπε ακόμα τα βουνά του Πόντου. Ήταν από τα Κοτύωρα κι αυτή η φράση του ήταν σαν σφραγίδα πάνω στην καρδιά όλων μας. Δεν μιλούσε πολύ, αλλά όταν άνοιγε το στόμα για τη Σουμελά, τα μάτια του έλαμπαν. Η ιστορία του έλεγε ότι κάπου στα τέλη του τέταρτου αιώνα δύο μοναχοί, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, είδαν το ίδιο όνειρο. Τους κάλεσε η Παναγία να πάνε στο όρος Μελά, πάνω από την Τραπεζούντα, γιατί εκεί βρισκόταν μια εικόνα της ζωγραφισμένη από τον ευαγγελιστή Λουκά. Ξεκίνησαν, πέρασαν όλη τη Μικρά Ασία με τα πόδια και βρήκαν τη σπηλιά με την εικόνα. Εκεί έχτισαν το πρώτο κελί και μετά την εκκλησία. Από τότε το μέρος ονομάστηκε Σουμελά, δηλαδή «στου Μελά».

Με τα χρόνια το μοναστήρι μεγάλωσε. Στηρίχτηκε και αγκάλιασε τον απότομο βράχο θαρρείς και κρεμόταν από τον ουρανό και τον Θεό. Στην εποχή της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, ιδιαίτερα με τον Αλέξιο τον Τρίτο, πήρε τη μορφή που γνωρίζουμε. Τείχη, πύργοι, κελιά, δωρεές χωριών και γης. Έγινε το πνευματικό κέντρο των Ελλήνων του Πόντου. Εκεί έβρισκαν παρηγοριά, εκεί μάθαιναν γράμματα, εκεί άφηναν τα τάματα τους. Ακόμα και μετά την άλωση της Τραπεζούντας το 1461, οι σουλτάνοι άφησαν το μοναστήρι όρθιο, να… ζήσει. Του έδωσαν προνόμια, φιρμάνια, προστασία. Η Παναγία Σουμελά δεν έσβησε. Μετά τον παππού και ο πατέρας θυμόταν τις ιστορίες των μεγάλων. Πώς ανέβαιναν οι προσκυνητές από όλα τα χωριά του Πόντου, από τα Κοτύωρα, από τη Σινώπη, από την Τραπεζούντα, περπατώντας μέρες ολόκληρες. Πώς γέμιζε το μοναστήρι τη μέρα της Κοίμησης. Πώς η εικόνα θεράπευε και παρηγορούσε. Για τους δικούς μας δεν ήταν απλώς πέτρες και τοιχογραφίες. Ήταν η Παναγία που κρατούσε ζωντανή την πίστη όταν όλα γύρω άλλαζαν. Ώσπου ήρθαν τα χρόνια του ξεριζωμού. Η γενοκτονία, οι διωγμοί, η ανταλλαγή. Το 1922-1923 οι τελευταίοι μοναχοί έφυγαν.

Πριν φύγουν, έκρυψαν την εικόνα, τον σταυρό με το Τίμιο Ξύλο και το Ευαγγέλιο στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας, λίγο πιο κάτω. Έθαψαν τα ιερά για να μην τα βρουν. Το μοναστήρι έμεινε άδειο. Λεηλατήθηκε, κάηκε, ρήμαξε. Οι Έλληνες του Πόντου έφτασαν στην Θράκη και στη Μακεδονια με τα ρούχα που φορούσαν και με τη μνήμη της Παναγίας Σουμελά πιο ζωντανή από οτιδήποτε άλλο. Χρόνια αργότερα, το 1931, ο μοναχός Αμβρόσιος πήρε άδεια και επέστρεψε. Βρήκε τα κρυμμένα κειμήλια και τα έφερε στην Ελλάδα.

Σήμερα η Παναγία Σουμελά βρίσκεται στο νέο μοναστήρι στο Βέρμιο, στην Ημαθία. Δεν είναι το ίδιο βουνό, δεν είναι ο ίδιος αέρας. Αλλά όταν ανάβουμε το κερί και κοιτάμε την εικόνα, νιώθουμε πως κάτι από εκείνο το σπήλαιο του Μελά ζει ακόμα στη ψυχή μας. Πριν από τριάντα χρόνια προσκύνησα κι εγώ, η εγγονή και η κόρη των αφηγήσεων, τις ρημαγμένες εικόνες, τις πέτρες που “αγίασαν” από την ιστορία και την αντοχή τους. Κι όμως δεν αντρίκρυσα κάτι καινούριο, το είχα “ξαναδεί” μέσα από τα μάτια των προγόνων, μέσα από τα τραγούδια που δεν καταλάβαινα και με ενοχλούσαν ως παιδί, μέσα από γεμάτα πόνο ρυτιδιασμένα πρόσωπα για όσα χάθηκαν. Από τότε μέχρι τώρα έγιναν πολλές εργασίες αποκατάστασης -με χρήματα διεθνών οργανισμών για την προστασία πολιτιστικών μνημείων- όμως η Τουρκία δεν άλλαξε και δεν ξέρει από αποκατάσταση πχ της ιστορίας. Τριάντα χρόνια μετά ο “βράχος” μπορεί να στέκεται πιο σταθερός και “καινούριος” μα η πόρτα για τους Έλληνες και Χριστιανούς παραμένει μισάνοιχτη και πάντα… ελεγχόμενη.

ΥΓ: Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο του Σάββα Αυγητίδη, τραβήχθηκαν πριν από τριάντα χρόνια, σε ένα από τα πρώτα ταξίδια Ελλήνων δημοσιογράφων, μελών ΔΣ ποντιακών συλλόγων και εκπροσώπων της τότε κυβέρνησης κάτω από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας των αρχών που μας ακολουθούσαν -κυριολεκτικά- με το δάκτυλο στη σκανδάλη ακόμη κι όταν ανάψαμε ένα κερί στους… βράχους του μοναστηριού.

Κεκλεισμένων των θυρών για πρώτη φορά η Θεία Λειτουργία στην Παναγία Σουμελά του Πόντου