Το μεγάλο στοίχημα της νικοτίνης – Προστασία των νέων και επιλογές για τους καπνιστές

Το τοπίο γύρω από το κάπνισμα αλλάζει, καθώς το συμβατικό τσιγάρο δεν αποτελεί πλέον τη μοναδική πηγή νικοτίνης. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού και τα σακουλάκια νικοτίνης έχουν δημιουργήσει νέα δεδομένα, θέτοντας ερωτήματα για τους κινδύνους κάθε μορφής κατανάλωσης.

Το βασικό δίλημμα για τη δημόσια υγεία είναι πώς μπορούν να προστατευτούν οι ανήλικοι από την έναρξη της χρήσης νικοτίνης, χωρίς να αντιμετωπίζονται όλες οι μορφές κατανάλωσης ως εξίσου επιβλαβείς για τους ενήλικες που ήδη καπνίζουν. Το 9th Summit on Tobacco Harm Reduction: Novel Products, Research & Policy ανέδειξε τόσο τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα όσο και τα ερωτήματα που εξακολουθούν να παραμένουν ανοιχτά.

Η καύση στο επίκεντρο της βλάβης

Η καλύτερη επιλογή για έναν καπνιστή εξακολουθεί να είναι η πλήρης διακοπή του καπνίσματος. Όταν, όμως, αυτό δεν επιτυγχάνεται, η συζήτηση στρέφεται στη μείωση της βλάβης και στην πιθανότητα διαφορετικοί τρόποι πρόσληψης νικοτίνης να συνεπάγονται διαφορετικό βαθμό έκθεσης σε επιβλαβείς ουσίες. Καθοριστικό στοιχείο αποτελεί η καύση. Όταν καίγεται ένα συμβατικό τσιγάρο, παράγεται καπνός που περιέχει πολλές τοξικές ουσίες. Αντίθετα, τα προϊόντα που δεν βασίζονται στην καύση λειτουργούν με διαφορετικό τρόπο και μπορούν να περιορίσουν την έκθεση σε αρκετές από τις ουσίες που παράγονται κατά τη διαδικασία αυτή. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα προϊόντα μπορούν να χωριστούν απλώς σε «ασφαλή» και «επικίνδυνα». Το ζήτημα είναι να γίνει κατανοητό ότι ενδέχεται να υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα κινδύνου ανάλογα με τον τρόπο πρόσληψης της νικοτίνης.

Από το συμβατικό τσιγάρο σε μια επιλογή χαμηλότερου κινδύνου

Η προσέγγιση της μείωσης της βλάβης αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τους καπνιστές που, παρά τις προσπάθειές τους, εξακολουθούν να καπνίζουν. Βασική προϋπόθεση, ωστόσο, είναι η πλήρης μετάβαση σε μια εναλλακτική επιλογή, χωρίς παράλληλη χρήση συμβατικών τσιγάρων. Το θέμα συνδέεται και με την καρδιαγγειακή υγεία. Στην παρουσίασή του, ο καθηγητής Ιγνάτιος Οικονομίδης αναφέρθηκε στα διαθέσιμα στοιχεία για τα νεότερα προϊόντα, αλλά και στις ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες για την περιφερική αρτηριακή και αορτική νόσο.

Σύμφωνα με τις συγκεκριμένες οδηγίες, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μπορούν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και για περιορισμένο χρονικό διάστημα, να εξεταστούν ως βοήθημα για τη διακοπή του καπνίσματος. Παράλληλα, υπάρχει σαφής σύσταση να αποφεύγεται η διπλή χρήση, δηλαδή η παράλληλη κατανάλωση συμβατικών τσιγάρων και εναλλακτικών προϊόντων. Το βασικό μήνυμα είναι ότι η πλήρης διακοπή του καπνίσματος παραμένει ο στόχος. Για έναν ενήλικο, όμως, που διαφορετικά θα συνέχιζε να καπνίζει, η απομάκρυνση από την καύση μπορεί να αποτελέσει μια στρατηγική μείωσης της βλάβης.

Η άλλη πλευρά της εξίσωσης είναι οι ανήλικοι

Ένα εξίσου σημαντικό ερώτημα αφορά το ενδεχόμενο η διαθεσιμότητα εναλλακτικών προϊόντων να στρέψει στη νικοτίνη ανθρώπους που υπό άλλες συνθήκες δεν θα κάπνιζαν ποτέ. Ο καθηγητής Niaura παρουσίασε στο Summit στοιχεία για τη συμπεριφορά των ανηλίκων και επισήμανε ότι είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια πόσοι περιορίζονται στον πειραματισμό και πόσοι περνούν στη συστηματική χρήση.

«Τα πράγματα έχουν αλλάξει ταχέως τα τελευταία χρόνια», σημειώνει. Όπως εξηγεί, στις ΗΠΑ το κάπνισμα συμβατικών τσιγάρων πριν από την ηλικία των 18 ετών είναι πλέον σχεδόν ανύπαρκτο. Την ίδια στιγμή, η χρήση εναλλακτικών προϊόντων, κυρίως ηλεκτρονικών τσιγάρων, είναι μεγαλύτερη και χρειάζεται συστηματική παρακολούθηση. Παρ’ όλα αυτά, η συνολική χρήση των περισσότερων προϊόντων ακολουθεί πτωτική πορεία.

Προκύπτει, επομένως, το ερώτημα αν πρόκειται για μια νέα «επιδημία» χρήσης νικοτίνης ή για μετατόπιση από τα συμβατικά τσιγάρα προς νεότερα προϊόντα. Ο ίδιος υποστηρίζει περισσότερο τη δεύτερη εκδοχή. «Έχει υπάρξει μια μετατόπιση, καθώς περισσότεροι ανήλικοι στρέφονται στα νεότερα προϊόντα νικοτίνης σε σύγκριση με τα τσιγάρα. Ωστόσο, δεν θα το χαρακτήριζα “επιδημία”, με την έννοια ότι δεν βλέπουμε να αυξάνεται η συνολική χρήση νικοτίνης από οποιοδήποτε προϊόν. Φυσικά, εξακολουθούμε να θέλουμε αυτή η χρήση να παραμένει όσο το δυνατόν χαμηλότερη», εξηγεί.

Πόσοι ανήλικοι θα άρχιζαν διαφορετικά το κάπνισμα;

Ένα ακόμη ζήτημα είναι κατά πόσο οι ανήλικοι που χρησιμοποιούν σήμερα νέα προϊόντα νικοτίνης θα είχαν στραφεί στα συμβατικά τσιγάρα εάν δεν υπήρχαν οι εναλλακτικές επιλογές. Δεν μπορεί να δοθεί βέβαιη απάντηση και είναι δυνατόν μόνο να υποτεθεί ότι ένα μέρος τους θα ακολουθούσε αυτή την πορεία. Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, ο ίδιος εκτιμά ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως διαμορφώνεται μια νέα γενιά χρηστών νικοτίνης. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι μπορεί να παραμεριστεί η πρόληψη. Αντίθετα, όπως υπογραμμίζει, είναι απαραίτητο να συνεχιστούν οι αυστηροί περιορισμοί στην πρόσβαση των ανηλίκων στα συγκεκριμένα προϊόντα.

Υπάρχει, παράλληλα, και ένας ακόμη παράγοντας που χρειάζεται προσοχή. Οι οικονομικοί περιορισμοί και η μειωμένη κοινωνική αλληλεπίδραση εξηγούν εν μέρει την απομάκρυνση των ανηλίκων από το συμβατικό τσιγάρο. Την ίδια στιγμή, όμως, μπορούν να επιβαρύνουν την ψυχική υγεία, δημιουργώντας το ερώτημα αν αυτό θα μπορούσε μελλοντικά να οδηγήσει σε αντίθετη εξέλιξη. Ο καθηγητής Niaura αναγνωρίζει ότι το ενδεχόμενο δεν μπορεί να αποκλειστεί, καθώς τα προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν συνδεθεί στο παρελθόν με αυξημένη πιθανότητα καπνίσματος. Εκτιμά, ωστόσο, ότι οι σημερινές τάσεις δεν δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. «Δεδομένης της συνολικής πτωτικής τάσης στη χρήση προϊόντων καπνού, ιδιαίτερα των τσιγάρων, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια επιστροφή, ειδικά στο συμβατικό κάπνισμα», επισημαίνει.

Προστασία των ανηλίκων και επιλογές για τους ενήλικες καπνιστές

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την πολιτική μείωσης της βλάβης είναι να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα σε δύο στόχους: να μην αποκτούν πρόσβαση στα προϊόντα οι μη καπνιστές και ειδικά οι ανήλικοι, αλλά να μπορούν οι ενήλικες καπνιστές να τα εξετάσουν ως εναλλακτική λύση για να απομακρυνθούν από το συμβατικό τσιγάρο. Ο καθηγητής προτείνει να ενισχυθούν τα μέτρα που περιορίζουν την πρόσβαση των ανηλίκων, με μεγαλύτερη έμφαση στην επαλήθευση της ηλικίας και στην αξιοποίηση σχετικών τεχνολογικών λύσεων. Ταυτόχρονα, θεωρεί σημαντικό οι σημερινοί καπνιστές να έχουν εύκολη και οικονομικά προσιτή πρόσβαση τόσο σε επιλογές χαμηλότερου κινδύνου όσο και στις διαθέσιμες, τεκμηριωμένες μεθόδους διακοπής του καπνίσματος. Οι δύο στόχοι δεν είναι απαραίτητο να λειτουργούν ανταγωνιστικά. Η πρόληψη της έναρξης της χρήσης από ανηλίκους και μη καπνιστές μπορεί να συνυπάρχει με την προσπάθεια περιορισμού της βλάβης για όσους ήδη καπνίζουν. Για να λειτουργήσει, όμως, αυτή η προσέγγιση, απαιτείται και κάτι ακόμη: σωστή ενημέρωση.