ΕΕ: Φρένο στις ψηφιακές παγίδες – Τι αλλάζει στο ατελείωτο scrolling, τις συνδρομές και τους influencers

Αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αλληλεπιδρούν με τις ψηφιακές πλατφόρμες και πραγματοποιούν αγορές στο διαδίκτυο σχεδιάζει η Ευρωπαϊκή Ένωση, βάζοντας στο στόχαστρο ψηφιακές παγίδες που επηρεάζουν τις καταναλωτικές επιλογές και ενθαρρύνουν την υπερβολική χρήση των εφαρμογών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί τη νέα Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη (Digital Fairness Act – DFA), με στόχο να ενισχύσει την προστασία των καταναλωτών απέναντι σε αυτό που περιγράφεται ως «ψηφιακές παγίδες». Στο επίκεντρο βρίσκονται το ατελείωτο scrolling, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές, οι συνδρομές που δύσκολα ακυρώνονται και η διαφήμιση μέσω influencers.

Οι προτεινόμενες αλλαγές αφορούν τόσο τις μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες όσο και τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, τα διαδικτυακά παιχνίδια και τις υπηρεσίες ηλεκτρονικών αγορών.

Τέλος στο ατελείωτο scrolling και στις ψηφιακές παγίδες

Μία από τις βασικές προβλέψεις της πρότασης αφορά τις λειτουργίες που ενθαρρύνουν τους χρήστες να παραμένουν περισσότερο χρόνο στις εφαρμογές. Οι καταναλωτές θα μπορούν να απενεργοποιούν χαρακτηριστικά όπως το ατελείωτο scrolling, την αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και τις επίμονες προτροπές που εμφανίζονται στις οθόνες τους.

Οι συγκεκριμένες λειτουργίες δεν προβλέπεται να απαγορευτούν συνολικά. Αντίθετα, η πρόταση δίνει έμφαση στη δυνατότητα του χρήστη να επιλέγει αν θέλει να τις χρησιμοποιεί. Οι σχετικές προβλέψεις επεκτείνονται και σε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που λειτουργούν ως ψηφιακοί σύντροφοι (AI companions), καθώς και σε συνομιλιακά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (chatbots).

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέλει να περιορίσει τα λεγόμενα «dark patterns», δηλαδή τεχνικές σχεδιασμού που επηρεάζουν ή κατευθύνουν τις επιλογές των καταναλωτών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ψευδείς ενδείξεις ότι ένα προϊόν εξαντλείται ή ότι έχουν απομείνει ελάχιστα τεμάχια, με στόχο να δημιουργηθεί πίεση για άμεση αγορά.

Τι αλλάζει για influencers και παιδιά

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην προστασία των ανηλίκων από πρακτικές που μπορεί να επηρεάσουν τις καταναλωτικές τους συνήθειες ή να τους οδηγήσουν σε υπερβολικές δαπάνες.

Η πρόταση προβλέπει περιορισμούς σε μηχανισμούς διαδικτυακών παιχνιδιών που συνδέουν την οικονομική δαπάνη με την απόκτηση πλεονεκτήματος ή την ταχύτερη πρόοδο. Στο στόχαστρο βρίσκονται τα συστήματα pay-to-win και pay-to-progress, καθώς και χαρακτηριστικά που προσομοιάζουν σε τυχερά παιχνίδια.

Παράλληλα, προβλέπονται περιορισμοί στις αθέμιτες εξατομικευμένες διαφημίσεις και τιμές, όταν απευθύνονται σε ανηλίκους ή εκμεταλλεύονται ευάλωτα χαρακτηριστικά των χρηστών.

Ξεχωριστό πεδίο αποτελούν οι influencers. Το εμπορικό περιεχόμενο θα πρέπει να επισημαίνεται με σαφήνεια ως διαφήμιση ή εμπορική συνεργασία, ώστε οι χρήστες να γνωρίζουν πότε μια ανάρτηση έχει διαφημιστικό χαρακτήρα. Παράλληλα, προβλέπονται κανόνες για να μην αξιοποιείται εμπορικά η εμπιστοσύνη που δείχνουν τα παιδιά στους δημιουργούς περιεχομένου.

Ευκολότερη ακύρωση συνδρομών και διαφάνεια στις τιμές

Αλλαγές σχεδιάζονται και στον τρόπο λειτουργίας των ψηφιακών συνδρομών. Η ακύρωσή τους θα πρέπει να γίνεται πιο εύκολα, ενώ οι εταιρείες θα οφείλουν να ενημερώνουν τους χρήστες πριν από τη λήξη μιας δωρεάν δοκιμαστικής περιόδου ή την αυτόματη ανανέωση συγκεκριμένων συμβάσεων.

Επιπλέον, για τη μετατροπή μιας δωρεάν δοκιμής σε πληρωμένη συνδρομή θα απαιτείται ενεργή συναίνεση του καταναλωτή.

Η πρόταση περιλαμβάνει ακόμη μέτρα για μεγαλύτερη διαφάνεια στις τιμές. Ειδικότερα, αφορά τις αγορές με εικονικά νομίσματα μέσα σε εφαρμογές, αλλά και τη δυναμική τιμολόγηση εισιτηρίων για πολιτιστικές και αθλητικές εκδηλώσεις. Στις διαδικτυακές ουρές αγοράς εισιτηρίων θα πρέπει να εμφανίζεται τόσο η τρέχουσα τιμή όσο και η υψηλότερη δυνατή τιμή που ενδέχεται να πληρώσει ο καταναλωτής.

Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα επικοινωνίας με άνθρωπο στις υπηρεσίες εξυπηρέτησης πελατών και όχι αποκλειστικά με αυτοματοποιημένα συστήματα ή chatbots.

Πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου τζίρου

Μαζί με την Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε την αναθεώρηση του Κανονισμού για τη Συνεργασία στην Προστασία των Καταναλωτών (CPC).

Η αλλαγή θα επιτρέπει στην Επιτροπή να διερευνά απευθείας μεγάλες υποθέσεις με σημαντικές επιπτώσεις σε καταναλωτές περισσότερων χωρών της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η δυνατότητα επιβολής προστίμων που μπορούν να φτάσουν έως το 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών μιας εταιρείας.

Η μεταρρύθμιση περιλαμβάνει επίσης ταχύτερο συντονισμό των εθνικών αρχών σε διασυνοριακές υποθέσεις. Επιπλέον, εταιρείες που εδρεύουν εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να διαθέτουν νομικό εκπρόσωπο εντός της ΕΕ, ώστε να συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, οι προτεινόμενες αλλαγές θα μπορούσαν να αποφέρουν στους Ευρωπαίους καταναλωτές όφελος έως 13,7 δισ. ευρώ ετησίως, εφόσον συνυπολογιστεί και ο χρόνος που χάνεται εξαιτίας αθέμιτων πρακτικών.

Οι ενστάσεις για το νέο πλαίσιο

Παρά τις προβλέψεις για ενίσχυση της προστασίας των χρηστών, έχουν ήδη διατυπωθεί παρατηρήσεις για το εύρος και τον τρόπο εφαρμογής των νέων κανόνων.

Η Ιτσάσο Ντομίνγκεθ ντε Ολαθαμπάλ, σύμβουλος πολιτικής της ευρωπαϊκής οργάνωσης European Digital Rights (EDRi), επισημαίνει ότι η δυνατότητα απενεργοποίησης των λειτουργιών εθιστικού σχεδιασμού εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην πρωτοβουλία του ίδιου του χρήστη. Όπως υποστηρίζει, μια αυστηρότερη προσέγγιση θα ήταν οι συγκεκριμένες λειτουργίες να είναι εξαρχής απενεργοποιημένες και να ενεργοποιούνται μόνο εφόσον το επιλέξει ο καταναλωτής.

Από την άλλη πλευρά, έχουν εκφραστεί ανησυχίες για την προσθήκη ενός ακόμη κανονιστικού πλαισίου σε ένα ήδη εκτεταμένο ευρωπαϊκό σύστημα κανόνων για τις ψηφιακές υπηρεσίες, την τεχνητή νοημοσύνη και την προστασία προσωπικών δεδομένων. Εκπρόσωποι της βιομηχανίας βιντεοπαιχνιδιών έχουν επίσης αμφισβητήσει το εύρος ορισμένων περιορισμών που αφορούν τις αγορές μέσα στα παιχνίδια.

Σε κάθε περίπτωση, οι αλλαγές δεν εφαρμόζονται ακόμη. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα πρέπει να εξεταστεί και να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ, ενώ κατά τη διάρκεια της διαδικασίας το περιεχόμενό της μπορεί να τροποποιηθεί.