Βόρεια Ελλάδα: Από τα αρχέγονα έθιμα, στον Αγιασμό των υδάτων

Με λαμπρότητα και τη συμμετοχή πλήθους κόσμου αναβιώνουν και φέτος σε ολόκληρη τη Βόρεια Ελλάδα τα παραδοσιακά έθιμα των Φώτων.

Πέρα από την καθιερωμένη κατάδυση του Τιμίου Σταυρού, η Μακεδονία και η Θράκη μετατρέπονται σε ένα ζωντανό λαογραφικό μουσείο, όπου το θρησκευτικό συναίσθημα συναντά τις διονυσιακές ρίζες και τους συμβολισμούς της υγείας και της ευημερίας.

Σε πόλεις και χωριά, η τελετή του Αγιασμού των Υδάτων αναπαριστά τη Βάπτιση του Ιησού στον Ιορδάνη. Παρά τις χαμηλές θερμοκρασίες της εποχής, δεκάδες «τολμηροί» κολυμβητές βουτούν σε θάλασσες, ποτάμια και δεξαμενές, τηρώντας το έθιμο που θέλει τον πρώτο που θα πιάσει τον Σταυρό να λαμβάνει μια ιδιαίτερη ευλογία για τη νέα χρονιά.

Καστοριά: Το ξεφάντωμα των «Ραγκουτσαρίων»

Τα βλέμματα όλων στρέφονται στην Καστοριά, όπου τα «Ραγκουτσάρια», το πρώτο καρναβάλι του έτους, δίνουν τον παλμό. Οι κάτοικοι, με πρόσωπα βαμμένα και φορώντας προβιές ζώων και χάλκινα κουδούνια, «ξορκίζουν» το κακό και διώχνουν τα πνεύματα των καλικαντζάρων.

Οι εορτασμοί ξεκινούν ανήμερα των Θεοφανίων και κορυφώνονται στις 8 Ιανουαρίου (την «Πατερίτσα») με μια μεγάλη παρέλαση. Τα περίφημα «μπουλούκια» σατιρίζουν την επικαιρότητα με εφευρετικότητα, ενώ τα καλύτερα από αυτά βραβεύονται από τον δήμο σε μια γιορτή που πλημμυρίζει τους δρόμους με ήχους χάλκινων.

Ασβεστοχώρι: Η «Μπομπονιέρα του Χριστού»

Ένα μοναδικό έθιμο, που μετρά ενάμιση αιώνα ζωής, αναβιώνει στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου στο Ασβεστοχώρι. Στο κέντρο του ναού σχηματίζεται ένας μεγάλος σταυρός από πορτοκάλια και κλαδιά κυπαρισσιού.

• Το κυπαρίσσι συμβολίζει την αιωνιότητα.
• Το πορτοκάλι συμβολίζει την υγεία.

Στο εκκλησίασμα μοιράζονται πορτοκάλια με κλωνάρια κυπαρισσιού –η λεγόμενη «μπομπονιέρα του Χριστού»– ενώ εντύπωση προκαλούν οι παραδοσιακές λαμπάδες που προσφέρουν οι νονοί στα βαφτιστήρια τους, στολισμένες με φρούτα, φύλλα χρυσού, σύκα και παλιές δεκάρες.

Χαλκιδική: «Φωταράδες» και η «Καμήλα» της Γαλάτιστας

Στο Παλαιόκαστρο, οι «Φωταράδες» με τα ξύλινα σπαθιά τους εκλέγουν τον «βασιλιά» τους και χορεύουν γύρω από έναν πάσαλο με το παραδοσιακό λουκάνικο, ζητώντας την ευλογία του Αγίου Αθανασίου.

Παράλληλα, στη Γαλάτιστα, αναβιώνει το έθιμο της «Καμήλας». Έξι άνδρες κρυμμένοι κάτω από το ομοίωμα του ζώου τραγουδούν υπό τους ήχους κουδουνιών, ενώ οι εορτασμοί ολοκληρώνονται στις 7 Ιανουαρίου με την αναπαράσταση ενός εικονικού γάμου, όπου όλους τους ρόλους υποδύονται άνδρες.

Οι εκκωφαντικοί «Αράπηδες» της Μακεδονίας

Στη Νικησιανή Καβάλας και σε χωριά της Δράμας, η ατμόσφαιρα δονείται από το έθιμο των «Αράπηδων». Νέοι μεταμφιεσμένοι με προβιές και τρομακτικές προσωπίδες ζώων περιφέρονται με μεγάλα κουδούνια στη μέση τους, δημιουργώντας έναν εκκωφαντικό θόρυβο που συμβολίζει την αφύπνιση της φύσης και τη νίκη της ζωής απέναντι στον θάνατο.

Οι Ασκήτες της Ροδόπης 

Στην Νέα Καρβάλη, ανατολικά της Καβάλας αλλά και και στο χωριό Ασκήτες της Ροδόπης κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανίων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία.

Το έθιμο ήταν διαδεδομένο στους ορθόδοξους πληθυσμούς όλων των χωριών της Καππαδοκίας και η προετοιμασία ξεκινά από το απομεσήμερο, οπότε και οι κάτοικοι του χωριού συγκεντρώνουν ξύλα μπροστά στην εκκλησία.

Δημιουργείται μια θημωνιά με διάμετρο και ύψος ως πέντε μέτρα και μετά τον εσπερινό, γίνεται πλειοδοτικός διαγωνισμός. Όποιος προσφέρει τα περισσότερα έχει το προνόμιο να ανάψει τη φωτιά! Τα χρήματα από το διαγωνισμό διατίθενται στο ναό.

Σκοπός να φύγουν οι καλικάντζαροι 

Γύρω από την τεράστια φωτιά που φωτίζει όλη την πλατεία, χορεύουν παραδοσιακούς τελετουργικούς χορούς από την Καππαδοκία και τη Θράκη. Μόλις τελειώσει ο χορός, οι γυναίκες κερνούν χειροποίητους κουραμπιέδες και μπακλαβάδες με σουσάμι.

Όταν καταλαγιάσει η φωτιά, οι κάτοικοι του χωριού παίρνουν από ένα κλαδάκι για να ανάψουν το καντήλι, ενώ με το κάρβουνο χαράσσουν το σταυρό στο σπίτι και το στάβλο.

Σκοπός της φωτιάς είναι να φύγουν οι Καλικάτζαροι, αλλά και τα ψυχικά βάρη από τους ανθρώπους. Αυτός που θα ανάψει τη φωτιά θεωρείται τυχερός και ευλογημένος, ενώ τα χωράφια που είναι από τη μεριά που θα φυσήξει ο καπνός θα έχουν καλύτερη παραγωγή.

Στο Μοναστήρι της Δαδιάς του Έβρου

Στην Δαδιά Έβρου το απόγευμα της παραμονής των Φώτων, όλο το χωριό πορεύεται 3.χλμ με τα πόδια προς το μοναστήρι της Δαδιάς το οποίο είναι αφιερωμένο στο Γενέθλιον της Θεοτόκου, για να πάρει την θαυματουργή Της εικόνα και σε πομπή τη μεταφέρουν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου πολιούχου της Δαδιάς, όπου ψάλλετε Παράκληση προς την Παναγία και πολλές απ΄ τις γυναίκες ξαγρυπνούν, συντροφεύοντας την εικόνα όλη τη νύχτα.

Την ημέρα των Φώτων και μετά την λειτουργία, τα παλληκάρια του χωριού, με το Σταυρό και όλα τα εικονίσματα του Ναού, παίρνουν θέση στον αύλειο χώρο όπου και αγιάζονται τα νερά. Προπορεύεται η Θαυματουργή εικόνα της Παναγίας και ακολουθεί ο μεγάλος ξύλινος Σταυρός, τον οποίο διεκδικεί κάθε χρόνο ένα παλληκάρι του χωριού από κάθε γειτονιά , με την απαραίτητη προϋπόθεση, να σχηματίζει κύκλο η σειρά των γειτονιών, διότι θεωρείται γρουσουζιά να γυρίσει ο κύκλος προς τα πίσω. Τελικά το παλληκάρι που σηκώνει το Σταυρό εκ μέρους όλης της γειτονιάς, προσφέρει κόλλυβα τα οποία διαβάζονται στην εκκλησία και μοιράζονται «υπέρ ευκαρπίας της Γής και της υγείας των ανθρώπων».

Τα ψωμάκια στον Πόρο των Φερών

Στον Πόρο της ενότητας Φερών ανήμερα των Φώτων ο παππάς της εκκλησίας μοιράζει σε όλους, γυναίκες, άνδρες και παιδιά ψωμάκια.

Μέσα σε ένα από αυτά βρίσκεται ένα σταυρουδάκι. Όποιος είναι ο τυχερός και το κερδίσει παίρνει το σταυρό της εκκλησίας για ένα χρόνο σπίτι του για καλή τύχη και για να έχει την προστασία του Θεού.

Μετά την εκκλησία, αυτός που κέρδισε το σταυρό γυρνάει από όλα τα σπίτια του χωριού και τραγουδάει τα κάλαντα όπου και του δίνουν χρήματα. Τον επόμενο χρόνο τα ψωμάκια θα αγοραστούν από τον ίδιο.

Χρόνια Πολλά και Καλή Φώτιση!