Οραματιστής της Ιστορίας και της Στρατηγικής: Το έργο του Διονυσίου Τσιριγώτη

Σε μια εποχή όπου η Ιστορία συχνά αντιμετωπίζεται είτε ως απλό χρονικό είτε ως εργαλείο εφήμερης πολιτικής, υπάρχουν ορισμένοι μελετητές που αρνούνται να συμβιβαστούν με την ευκολία του προφανούς. Ένας από αυτούς είναι ο Διονύσιος Τσιριγώτης, πανεπιστημιακός δάσκαλος, ερευνητής και συγγραφέας, ο οποίος έχει αφιερώσει τη ζωή και το έργο του στην κριτική ανάλυση της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, δίνοντας έμφαση στη διπλωματία, τη γεωπολιτική και κυρίως, στη συγκρότηση ή την απουσία εθνικής στρατηγικής.

Ο Διονύσιος Τσιριγώτης ανήκει στην κατηγορία εκείνων των επιστημόνων που το έργο τους έχει βάθος, διάρκεια και ουσιαστική επιρροή στον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται το παρελθόν και γίνονται αντιληπτές οι στρατηγικές αποφάσεις του ελληνικού κράτους. Έχει διδάξει σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, έχει δημοσιεύσει σημαντικές μονογραφίες και έχει αναδείξει με επιμονή και σαφήνεια μια βασική αλήθεια, ότι χωρίς εθνικό όραμα και συνεκτικό στρατηγικό σχεδιασμό, ένα κράτος καθίσταται ευάλωτο σε εξωτερικές πιέσεις και εσωτερικά λάθη.

Η επιστημονική του εργασία διακρίνεται για τη διεπιστημονική προσέγγιση – συνδυάζοντας την ιστορική αφήγηση με εργαλεία της στρατηγικής ανάλυσης και της πολιτικής θεωρίας και για την αφοσίωσή του στη μελέτη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής όχι ως παράθεσης διπλωματικών γεγονότων, αλλά ως αντανάκλασης του εθνικού αυτοπροσδιορισμού. Δεν αρκείται στο να εξηγεί τι έγινε· προσπαθεί να απαντήσει στο γιατί έγινε, ποιοι το αποφάσισαν, με τι σκοπό, και το πιο κρίσιμο τι κόστος είχε αυτό για το παρόν και το μέλλον της χώρας.

Κεντρική θέση στην εργογραφία του καταλαμβάνει το ογκώδες, επιδραστικό και βαθιά αναλυτικό βιβλίο «Νεότερη και σύγχρονη ελληνική ιστορία: Διεθνείς σχέσεις και διπλωματία», ένα έργο που διερευνά την πορεία του ελληνικού κράτους υπό το πρίσμα των στρατηγικών του επιλογών και της διαχρονικής πολιτικής του συμπεριφοράς στο διεθνές σύστημα. Με αφετηρία την Επανάσταση του 1821 και κατάληξη τον σύγχρονο 21ο αιώνα, ο συγγραφέας ανατέμνει μεθοδικά το ζήτημα της εθνικής στρατηγικής, επισημαίνοντας την απουσία συνεκτικού σχεδίου, τη ρευστότητα των προτεραιοτήτων και την εναλλαγή των εξαρτήσεων, που επηρέασαν καθοριστικά τις εξωτερικές αποφάσεις του ελληνικού κράτους. Το βιβλίο προσεγγίζει την Ιστορία όχι ως γραμμική αφήγηση, αλλά ως ένα πεδίο συνεχών αναπροσαρμογών, διαψεύσεων και αναζητήσεων, μέσα στο οποίο διαφαίνεται η διαρκής αδυναμία του ελληνισμού να αρθρώσει διαχρονική στρατηγική με γεωπολιτική αυτοτέλεια και εθνικό προσανατολισμό.

Ο Διονύσιος Τσιριγώτης απαντά με τόλμη και επιστημονική ευθύνη, καταδεικνύοντας πως η ελληνική στρατηγική υπήρξε συχνά περισσότερο εξαρτησιακή παρά αυτόνομη. Η σχέση του νεοελληνικού κράτους με τις μεγάλες δυνάμεις, η διαχρονική ασάφεια του εθνικού συμφέροντος, η απουσία σταθερού στρατηγικού οράματος και η υποκατάσταση της στρατηγικής από την ιδεολογία είναι μερικά από τα μοτίβα που επανέρχονται με συνέπεια στο έργο του.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και το δεύτερο θεμελιώδες έργο του, «Η ελληνική στρατηγική στη Μικρά Ασία, 1919–1922», στο οποίο η Μικρασιατική Εκστρατεία δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένα στρατιωτικό ή εθνικό εγχείρημα, αλλά ως πολιτικοστρατηγική πράξη με βαθιές διεθνείς και ιστορικές προεκτάσεις. Ο συγγραφέας αναλύει τον τρόπο με τον οποίο το εθνικό όραμα, η διεθνής συγκυρία και η εσωτερική πολιτική σύγκρουση συνετέλεσαν στην καταστροφική κατάληξη του 1922. Στη θέση του απλουστευτικού αφηγήματος της «προδοσίας» ή της «ατυχίας», ο συγγραφέας προτάσσει μια ανάλυση στρατηγικού ορθολογισμού που εκθέτει με σαφήνεια τα δομικά ελλείμματα του ελληνικού πολιτικού σχεδιασμού.

Εκείνο όμως που καθιστά το έργο του Διονυσίου Τσιριγώτη απαραίτητο για την κατανόηση της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας είναι η βαθιά, σχεδόν αποκαλυπτική, πρόθεσή του να ερμηνεύσει το παρελθόν χωρίς ωραιοποιήσεις και εθνικούς μύθους. Δεν προσεγγίζει την ιστορική αφήγηση με στόχο την ενίσχυση του συλλογικού φαντασιακού, αλλά με την τόλμη να το αμφισβητήσει, να το επανατοποθετήσει σε διάλογο με τις γεωπολιτικές συνθήκες και να το υποβάλει σε αυστηρή κριτική βάσει στρατηγικού ορθολογισμού. Η γραφή του είναι απαιτητική, όχι επειδή επιδιώκει την εντυπωσιακή διατύπωση, αλλά επειδή προϋποθέτει στον αναγνώστη διάθεση στοχασμού, συγκρότηση σκέψης και πολιτική αυτογνωσία.

Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται να προστεθεί και το πιο πρόσφατο έργο του Διονυσίου Τσιριγώτη, Ελλάδα–Τουρκία. Θεωρία και Στρατηγική Αποτροπής όπου πραγματοποιείται μια σπάνια συνάντηση θεωρητικής εμβάθυνσης και πρακτικής ανάλυσης πάνω σε τρεις από τις πιο κρίσιμες στιγμές των ελληνοτουρκικών σχέσεων στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή γεγονότων· ερμηνεύει κάθε κρίση μέσα από το πρίσμα της στρατηγικής αποτροπής, διερευνώντας πώς η Ελλάδα και η Τουρκία διαχειρίστηκαν την ένταση, ποια σήματα έστειλαν και πώς αυτά ερμηνεύτηκαν από τον αντίπαλο.

Ο καθηγητής Διονύσιος Τσιριγώτης δεν είναι ένας απλός ακαδημαϊκός ιστορικός. Είναι ένας ερευνητής με πολιτική ευαισθησία, διεθνή παιδεία και επίγνωση του ρόλου που διαδραματίζει η ιστορική γνώση στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης. Το έργο του, παρά τη δυσκολία του, πρέπει να διαβαστεί όχι μόνο από ιστορικούς ή πολιτικούς επιστήμονες, αλλά και από όσους επιθυμούν να κατανοήσουν πώς οικοδομείται ή πώς αποτυγχάνει να οικοδομηθεί μια εθνική στρατηγική σε μια χώρα όπως η Ελλάδα. Με την ιστορία πάντα παρούσα και το μέλλον πάντοτε αβέβαιο.

Αν τελικά η ιστορία είναι το εργαστήριο της πολιτικής, τότε ο Διονύσιος Τσιριγώτης είναι ένας από τους πιο αξιόπιστους, αυστηρούς αλλά και ελπιδοφόρους τεχνίτες της. Το έργο του λειτουργεί όχι ως ύμνος, αλλά ως καθρέφτης και σε εποχές όπου ο αναστοχασμός είναι εθνικά απαραίτητος, τέτοιοι καθρέφτες είναι πολύτιμοι.