Πού μας πάνε στην πραγματικότητα τα ιδιωτικά πανεπιστήμια; Μια μαρτυρία από τις ΗΠΑ

Αρθρογραφεί στο TheOpinion για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, o Γιάννης Ξενίδης, Καθηγητής Α.Π.Θ. 

Ο Adrian Wooldridge από το 2021 είναι αρθρογράφος με μόνιμη στήλη στο Bloomberg, ενώ έχει 20ετή προϋπηρεσία στον Economist.

Τον Απρίλιο του 2023 δημοσίευσε στην στήλη του στο Bloomberg το άρθρο με τίτλο: “Η Υπερδύναμη των ΗΠΑ στην Εκπαίδευση ξεθωριάζει” (η ακριβής έκφραση στην αγγλική: America’s Educational Superpower Is Fading).

Στη συνέχεια αυτού του σημειώματος θα μεταφέρω τα κύρια σημεία του άρθρου του Wooldridge (σε δική μου απόδοση από την αγγλική γλώσσα), λόγω της μεγάλης συσχέτισής τους με το ζήτημα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα.

Η προϊούσα κατάρρευση των πανεπιστημίων των Η.Π.Α.

Λέει ο Wooldridge ξεκινώντας στο άρθρο του: “Από πολλές απόψεις, σε όλο τον κόσμο, οι Η.Π.Α. παραμένουν το παράδειγμα προς μίμηση στο χώρο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης: • Τα αμερικανικά πανεπιστήμια καταλαμβάνουν 19 από τις 30 κορυφαίες θέσεις στην κατάταξη του 2023 των Times Higher Education Supplements για τα πανεπιστήμια του κόσμου. • Οι ΗΠΑ έχουν μακράν τη μεγαλύτερη συγκέντρωση νικητών του βραβείου Νόμπελ. • Εννέα από τα δέκα πλουσιότερα πανεπιστήμια βρίσκονται στις ΗΠΑ (το δέκατο είναι το Πανεπιστήμιο Επιστήμης και Τεχνολογίας King Abdullah στη Σαουδική Αραβία).

Ωστόσο, πίσω από αυτή την αστραφτερή βιτρίνα των βραβείων Νόμπελ και του πακτωλού χρημάτων, το πανεπιστημιακό σύστημα των Η.Π.Α. αρχίζει να καταρρέει. Δεν δυσλειτουργεί, όπως θα αναμένονταν σε ένα γιγάντιο σύστημα όπως αυτό.

Τα ζωτικά στοιχεία ενός υγιούς ακαδημαϊκού συστήματος αποτυγχάνουν ραγδαία και ταυτόχρονα. Τα σημάδια αυτής της κατάρρευσης είναι εμφανή: 1. Οι τιμές των διδάκτρων αυξάνονται συνέχεια (σημ. μτφ.: Ο μέσος όρος των ετήσιων διδάκτρων για το ακαδημαϊκό έτος 2023-2024 των 20 καλύτερων πανεπιστημίων στις ΗΠΑ είναι 62000$ με βάση τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην Εικόνα 1).

2. Η διόγκωση των πανεπιστημιακών οργανισμών είναι ανεξέλεγκτη: Το Πανεπιστήμιο του Yale έχει πλέον αναλογία διοικητικών υπαλλήλων και προπτυχιακών φοιτητών/φοιτητριών 1:1.

3. Το ομοσπονδιακό φοιτητικό χρέος έχει φτάσει τα 1.6 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που ανέρχεται σε 60% περισσότερο από το χρέος πιστωτικών καρτών στις Η.Π.Α. Η Εικόνα 2 δείχνει την εξέλιξη της διόγκωσης του φοιτητικού χρέους στην τελευταία πεντηκονταετία.

4. Ως αποτέλεσμα όλων των παραπάνω, οι εγγραφές στα πανεπιστήμια μειώθηκαν κατά 1.4 εκατομμύρια άτομα από την έναρξη της πανδημίας, χωρίς να σημειώνονται σημάδια ανάκαμψης μετά τη λήξη της.

5. Ολοένα και περισσότεροι απόφοιτοι των πανεπιστημίων των Η.Π.Α. (όπως φαίνεται στην Εικόνα 3) θεωρούν πλέον ότι ένα πανεπιστημιακό πτυχίο κολεγίου είναι μια επένδυση αμφίβολης απόδοσης.

6. Η πανεπιστημιακή ζωή δεν μοιάζει πλέον με το ιδεώδες που έχουν στο μυαλό τους οι απόφοιτοι μιας κάποιας ηλικίας. Μια ολιγάριθμη κατηγορία μονίμου προσωπικού βρίσκεται στην κορυφή μιας πυραμίδας που στη βάση της έχει μια μάζα σκληρά μοχθούντων προσωρινών εργαζομένων με βραχυπρόθεσμες συμβάσεις που προσδοκώντας την απόκτηση της μονιμότητας μετακινούνται μεταξύ ιδρυμάτων και τελικά, συχνά, καταλήγουν άνεργοι, δημιουργώντας το πιο μορφωμένο λούμπεν προλεταριάτο του κόσμου (σημ. μτφ.: ακριβής έκφραση στην αγγλική είναι “world’s most highly educated lumpenproletariat”). Η μεγαλύτερη απεργία στις Η.Π.Α. πέρυσι διεξήχθη από τους 48000 εργαζόμενους στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, τον τρίτο μεγαλύτερο εργοδότη της πολιτείας. O πανεπιστημιακός τομέας στις Η.Π.Α. μοιάζει όλο και περισσότερο με την αυτοκινητοβιομηχανία της χώρας τη δεκαετία του 1970, λίγο πριν τη διαλύσει ο ανταγωνισμός με τους Ιάπωνες”.

Πώς μπορεί να αναστραφεί αυτή η πορεία;

Ο Wooldridge απαντά στο ερώτημα προτάσσοντας δύο κυρίαρχες προσεγγίσεις, τη συντηρητική και τη ριζοσπαστική. “Η συντηρητική προσέγγιση είναι η παρέμβαση του κράτους. Σ’αυτή την κατεύθυνση ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν έχει διατυπώσει την άποψη ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα έπρεπε να διαγράψει εφάπαξ, δισεκατομμύρια δολάρια φοιτητικού χρέους, τροποποιώντας παράλληλα τους κανόνες δανειοδότησης των φοιτητών και των φοιτητριών, ώστε να καταστεί το σύστημα πιο γενναιόδωρο”.

Η (κατά Wooldridge) ριζοσπαστική προσέγγιση είναι “η μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των Η.Π.Α. μέσω της επιστροφής στις ρίζες της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης με την ενσωμάτωση της νέας τεχνολογίας”. Στο σημείο αυτό τονίζει ότι δεν μιλά “για την αναδιοργάνωσή της με βάση την τεχνολογία, αφού η εκπαίδευση είναι μια κατ’ ουσίαν ανθρώπινη διαδικασία που ιδανικά επικεντρώνεται στο ίδιο πράγμα που συνέβαινε στην εποχή του Σωκράτη: “η σπίθα της έμπνευσης που εκτοξεύεται από το ένα μυαλό στο άλλο”. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει, αλλά ποτέ δεν μπορεί να αντικαταστήσει το ανθρώπινο άγγιγμα”.

Μιλώντας για μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των ΗΠΑ, ο Wooldridge αναφέρεται στην επαναφορά σε μια υγιή ισορροπία των τεσσάρων αρχών που εξαρχής διαμόρφωσαν τον πανεπιστημιακό τομέα στις Η.Π.Α. Οι τέσσερις αυτές αρχές είναι: (α) ο εκδημοκρατισμός, (β) η διασύνδεση με την αγορά, (γ) η αξιοκρατία, και (δ) η ελευθερία του λόγου.

Ο εκδημοκρατισμός

“Η δημοκρατική αρχή (σημ. μτφ.: με την έννοια της ισότιμης πρόσβασης στα πανεπιστήμια) οδήγησε στο φαινόμενο περισσότεροι Αμερικανοί από ποτέ να έχουν πάει στο πανεπιστήμιο. Ωστόσο, αυτός ο θρίαμβος συνδυάστηκε αφενός με ένα βαρύ κόστος φοίτησης και αφετέρου με την εγκατάλειψη της επαγγελματικής εκπαίδευσης. Έτσι, στις Η.Π.Α. σήμερα ανέρχονται περίπου στα 39 εκατομμύρια οι Αμερικανοί και οι Αμερικανίδες που έχουν εγκαταλείψει το πανεπιστήμιο, χωρίς να αποκτήσουν το πτυχίο τους, εγκλωβίζοντας έτσι τους εαυτούς τους σε μία κατάσταση με μεγάλο χρέος, χωρίς κανένα ακαδημαϊκό αντίκρισμα και κατά συνέπεια αντίστοιχη επαγγελματική κατάληξη. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος που οδηγεί ολοένα και περισσότερο στην απόρριψη της ιδέας της ακαδημαϊκής μόρφωσης.

Οι υπερασπιστές του υφιστάμενου συστήματος αντιτείνουν ότι στα πανεπιστήμια των Η.Π.Α. χωράνε όλες οι σχολές. Πόσο λογικό είναι όμως η επαγγελματική εκπαίδευση να τίθεται σε μια σφαίρα (την πανεπιστημιακή) όπου πολλοί φοιτητές και πολλές φοιτήτριες δεν μπορούν να ανταποκριθούν και όπου οι καθηγητές και οι καθηγήτριες επιλέγονται με βάση τις δημοσιεύσεις τους και όχι τη διδακτική τους ικανότητα;

Η διασύνδεση με την αγορά

“Το παραδοσιακό συμπλήρωμα στον εκδημοκρατισμό ήταν η διασύνδεση με την αγορά, η οποία για τα πανεπιστήμια σημαίνει και παράλληλη χρηματοδότηση από τη βιομηχανία, ώστε αυτά να μπορούν να επιτελούν το έργο τους.

Το μοντέλο των Η.Π.Α. για τη διασύνδεση των πανεπιστημίων με τις βιομηχανίες τεχνολογίας, αποτελεί παράδειγμα σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα όμως διογκώθηκε και η εμπορευματοποίηση με στόχο την προσέλκυση “πελατών” και την ενίσχυση των διεθνών τους κατατάξεων που κατέληξε σε έναν ανταγωνισμό των πανεπιστημίων, π.χ., στην κατασκευή ακριβών αθλητικών συγκροτημάτων ή στην πρόσληψη καθηγητών «σταρ” που ελάχιστα συνεισφέρουν πραγματικά στην ακαδημαϊκή λειτουργία”.

Τα πανεπιστήμια στις Η.Π.Α. (πάντα σύμφωνα με τον Wooldridge) “έχουν, επίσης, εισαγάγει μερικές από τις χειρότερες πρακτικές των μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών: υπέρογκες αμοιβές CEO, διογκωμένη διοίκηση (το διοικητικό προσωπικό του Stanford εκτινάχθηκε από 8984 το 2019 σε 11336 το 2021), πρόσληψη διδακτικού προσωπικού με συμβάσεις και αντιμετώπιση των εργαζομένων με επισφάλεια όχι ως υποψηφίων για ένταξη στην ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά ως μερών ενός σύγχρονου πρεκαριάτου” (σημ. μτφ.: η ακριβής έκφραση στην αγγλική είναι “precarious workers”).

“Έτσι, τα πανεπιστήμια θα πρέπει να μειώσουν τον διογκωμένο διοικητικό μηχανισμό τους, να ανασχεδιάσουν τον τρόπο διοίκησής τους και να επικεντρωθούν σε «βασικές ικανότητες» όπως η διδασκαλία”.

Η αξιοκρατία

“Τα ελίτ πανεπιστήμια συνεχίζουν να ευνοούν τους απογόνους των δωρητών τους (του παρελθόντος ή του μέλλοντος) παρέχοντας προνομιακή εισαγωγή για τα παιδιά των αποφοίτων τους ή πλουσίων οικογενειών. Ταυτόχρονα, ευνοούν ειδικές κατηγορίες εισαγομένων μέσω πολιτικών “ποικιλομορφίας, ισότητας και ένταξης””.

Η ελευθερία του λόγου

Η πιο σημαντική αξία που η απειλή της είναι η πλέον επικίνδυνη είναι, κατά τον Wooldridge, η αρχή της ελευθερίας του λόγου. “Το Ίδρυμα Ατομικών Δικαιωμάτων και Έκφρασης (Foundation of Individual Rights and Expression – FIRE) υπολογίζει ότι υπήρξαν 877 προσπάθειες από το 2014 έως το 2022 να τιμωρηθούν μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας για την έκφραση ιδεών που προστατεύονται συνταγματικά (Το Harvard κατατάσσεται στην 170η θέση από τα 203 πανεπιστήμια στην κατάταξη της ελευθερίας του λόγου του FIRE).

Η απειλή για την ελευθερία του λόγου είναι βαθύτερη από τον ανοικτό εκφοβισμό (bullying) που παρατηρείται, π.χ., σε έναν αριθμό περιπτώσεων όπου φοιτητές και φοιτήτριες παρεμπόδισαν τις ομιλίες προσκεκλημένων ομιλητών φωνάζοντας, ώστε να μην τους αφήσουν να μιλήσουν.

Η ελευθερία του λόγου μπορεί να υφίσταται μόνο μέσα σε ένα πλαίσιο διαφορετικών απόψεων. Αλλά αυτή η διαφορετικότητα συμπιέζεται στα πανεπιστήμια των Η.Π.Α., όπου η εκάστοτε κυρίαρχη πολιτική τοποθέτηση του προσωπικού, οδηγεί στη δημιουργία ενός εχθρικού περιβάλλοντος για το υπόλοιπο προσωπικό με μειοψηφούσα πολιτική τοποθέτηση.

Το 2018, το πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνια προχώρησε σε προεπιλογή μεταξύ 894 υποψηφίων για πέντε θέσεις εργασίας στις βιοεπιστήμες μόνο με βάση τις απόψεις των υποψηφίων σχετικά με τη διαφορετικότητα του φύλου και της φυλής.

Τα πανεπιστήμια πρέπει όχι μόνο να διαφυλάξουν την έκφραση της οποιασδήποτε άποψης, αλλά και να βεβαιωθούν ότι δεν θα μετατραπούν σε φερέφωνα στο πλαίσιο του κομφορμισμού. Σε αυτή την κατεύθυνση κινούνται ήδη μεγάλα πανεπιστήμια όπως το Stanford (Νομική Σχολή), το Harvard και το Cornell”.

Επίλογος

Ο Wooldridge κλείνει το άρθρο του με τον ακόλουθο επίλογο: “Μια μακρά περίοδος άναρχης ανάπτυξης οδήγησε τον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις Η.Π.Α. σε άσχημη κατάσταση. Υπάρχει ελπίδα ανάταξης, εάν τα πανεπιστήμια βάλουν φρένο στις πρακτικές τους ως προς την αύξηση των δεικτών τους και την απελευθέρωση των δυνάμεων της αγοράς, ενώ ταυτόχρονα ενισχύσουν τη δέσμευσή τους στις θεμελιώδεις φιλελεύθερες αρχές της αξιοκρατίας και της ελευθερίας του λόγου”.

Σχόλιο

Βλέποντας την εξέλιξη των νομοθετικών παρεμβάσεων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση των τελευταίων πολλών ετών είναι παραπάνω από προφανές ότι στην Ελλάδα (έως σήμερα στις παρυφές του πλαισίου του ισχύοντος Συντάγματος), προωθούνται οι πολιτικές που οδήγησαν στην – κατά Wooldridge – κατάρρευση του παραδείγματος των Η.Π.Α.

Η κυοφορούμενη νέα νομοθετική παρέμβαση για τη δυνατότητα ίδρυσης των ιδιωτικών πανεπιστημίων (εκτός του πλαισίου του ισχύοντος Συντάγματος) ενισχύει τη μίμηση ενός κατά βάση αποτυχημένου μοντέλου που:

1. Εντείνει ψευδεπίγραφα έναν άκρατο “εκδημοκρατισμό”, ανωτατοποιώντας και τα ιδιωτικά κολλέγια και οδηγώντας, έτσι, στην πραγματικότητα στην πλήρη απαξίωση της πανεπιστημιακής μόρφωσης.

2. Απελευθερώνει (εδώ ταιριάζει ο τίτλος του νομοσχεδίου “Ελεύθερα Πανεπιστήμια”) την πλήρη εμπορευματοποίηση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης υποβαθμίζοντας την ποιότητα, τη χρησιμότητα και την αξία της παραγωγής και της διάχυσης της πανεπιστημιακής γνώσης.

3. Καταργεί πλήρως την εμπεδωμένη αίσθηση αξιοκρατίας αναφορικά με την εισαγωγή στα πανεπιστήμια, παρέχοντας νέες παράπλευρες οδούς απόκτησης πτυχίων, με μόνο εφόδιο την ικανότητα χρηματοδότησης των σπουδών.

4. Οδηγεί στην πλήρη ανελευθερία του λόγου στην ακαδημαϊκή κοινότητα, προπαγανδίζοντας ως στοιχείο προς εξάλειψη από το πανεπιστήμιο την ίδια την έκφραση του αντίλογου (με πρόσχημα την ακραία της μορφή που δεν είναι όμως ασύμμετρη ως προς την ακρότητα του λόγου που τον προκαλεί).

5. Δημιουργεί, για πρώτη φορά, τις συνθήκες για την εισαγωγή του φοιτητικού δανεισμού, ενός αποδεδειγμένα επιτυχημένου εργαλείου διαρκούς και μακροπρόθεσμης εξάρτησης μεγάλων κοινωνικών μαζών, οι οποίες πλέον εξεγείρονται τόσο στις Η.Π.Α., όσο και στη Μ. Βρετανία.

Εάν, έστω και ως υπόθεση εργασίας, θα έπρεπε να μιμηθούμε το παράδειγμα των Η.Π.Α. για μια επιτυχημένη τριτοβάθμια εκπαίδευση, πώς μπορούμε να παραβλέψουμε τα ηχηρά μηνύματα που στέλνουν οι ίδιοι οι υποστηρικτές της Μέκκας του ιδιωτικού πανεπιστημίου;

Τα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια παρά τις τεράστιες δυσκολίες υποχρηματοδότησης, υποστελέχωσης, γραφειοκρατίας και κατασυκοφάντησης, που αντιμετωπίζουν κατατάσσονται στο ανώτερο 5% παγκοσμίως των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων (Γκόγκας, 2023).

Εάν στηριχθούν από το κράτος όπως επιτάσσει το Σύνταγμα έχουν την τεχνογνωσία, την διεθνή παρουσία και την τεκμηριωμένη προοπτική να θεραπεύσουν τις παθογένειές τους και να συνεχίσουν να διασφαλίζουν τις προοπτικές της ευημερίας του ελληνικού λαού.

Παραπομπές: Rao, P. (2023). Ranked: America’s Best Universities, Ανάκτηση από τον ιστότοπο Visual Capitalist: https://www.visualcapitalist.com/ranked-americas-best-universities/ Wooldridge, A. (2023). America’s Educational Superpower Is Fading, Ανάκτηση από τον ιστότοπο Bloomberg: https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-01-23/japan-owes-no-apology-for-us-naval-officer-s-treatment Γκόγκας, Π. (2017). Ξέρουμε τι είναι τα «Ιδιωτικά» Πανεπιστήμια; Ανάκτηση από τον ιστότοπο HUFFPOST: https://www.huffingtonpost.gr/periklis-gogas/kseroume-ti-einai-ta-idiotika-panepistimia_b_17982072.html