Από τον Όχλο στη Δομή: Η Ιερότητα της Συστημικής Τάξεως

  Αρθρογραφεί στο TheOpinion ο Σάββας Ιωακειμίδης, MArch Eng, CEO της arxicon.com.

Η αδιάκοπη πάλη ανάμεσα στο χάος της αχαλίνωτης ατομικής βούλησης και τη σωτήρια παρέμβαση της οργανωμένης δομής, αποτελεί το οροθέσιο του όποιου επιτυχημένου κεφαλαίου της ανθρώπινης ιστορίας & προϊστορίας. Όταν μια κοινωνία απογυμνώνεται από τους κανόνες και την ιεραρχία, η ελευθερία εκφυλίζεται ταχύτατα σε επικίνδυνη ελευθεριότητα και αμέσως μετά σε ασυδοσία. Ο όχλος, παρασυρμένος από το πρόσκαιρο συναίσθημα και την άγνοια, αδυνατεί να παραγάγει διαχρονικό πολιτισμό. Η συστημική τάξη δεν συνιστά μέσο καταναγκασμού, αλλά αποτελεί τη μόνη αναγκαία συνθήκη για τη μεταστοιχείωση της χαοτικής ορμής σε συλλογική ισχύ. Χωρίς στέρεο θεσμικό πλαίσιο, κάθε οικοδόμημα καταρρέει υπό το βάρος των εγωισμών και της ατομικής πρωτοβουλίας.

Ο Πλάτων στην Πολιτεία παρομοιάζει την κοινωνία με ένα πλοίο που ταξιδεύει σε επικίνδυνη θάλασσα. Για να φτάσει το σκάφος στον προορισμό του, απαιτείται η εξειδικευμένη γνώση του κυβερνήτη και η απόλυτη πειθαρχία του πληρώματος. Όταν οι «ναύτες» αμφισβητούν την ιεραρχία, θεωρώντας ότι όλες οι γνώμες έχουν την ίδια βαρύτητα, η πολιτεία διολισθαίνει από τη συνειδητή ομαδικότητα στον όχλο. Η κοινωνική δικαιοσύνη επιτάσσει κάθε μέλος να επιτελεί το δικό του καθήκον, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα του σκάφους χωρίς να σφετερίζεται αλλότριες αρμοδιότητες, πράξεις οι οποίες προκαλούν την τελική και ολοκληρωτική καταστροφή.

Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά προειδοποιεί για τους κινδύνους της οχλοκρατίας, όταν η πολιτεία παύει να κυβερνάται από τους νόμους. Όταν οι θεσμοί καταλύονται και αντικαθίστανται από τον παρορμητισμό της μάζας, η δημοκρατία εκφυλίζεται σε ακυβερνησία. Το κοινωνικό παράδειγμα είναι σαφές: εάν οι αποφάσεις των δικαστηρίων ή των ειδικών ακυρώνονται από τη λαϊκή κατακραυγή, ο νόμος παύει να ισχύει. Η αληθινή ελευθερία υφίσταται μόνο εντός του πλαισίου της θεσμικής τάξης, η οποία προστατεύει τον πολίτη από τις εφήμερες, καταστροφικές παρορμήσεις του πλήθους και εγγυάται τη διαχρονική συνοχή της κοινωνίας.

Ο Νικολό Μακιαβέλι στον Ηγεμόνα και στις Διατριβές αποκαλύπτει ότι η διατήρηση του κράτους απαιτεί σθεναρή οργάνωση και αδιάσειστους θεσμούς. Για τον Φλωρεντινό στοχαστή, η αναρχία και η πολιτική χαλάρωση αποτελούν το θανάσιμο αμάρτημα κάθε ηγεμονίας. Χωρίς την αρετή της πειθαρχίας και την ισχύ των νόμων, η κοινωνία παραδίδεται στη διαφθορά και στις ιδιοτελείς φατρίες. Η πολιτική τάξη δεν διατηρείται με ευχολόγια, αλλά με την επιβολή της συστημικής ευταξίας, η οποία μετατρέπει τις ατομικές αδυναμίες σε δημόσια ωφέλεια και αποτρέπει την κατάρρευση του πολιτεύματος από το εσωτερικό χάος.

Ο Τόμας Χομπς στον Λεβιάθαν περιγράφει τη φυσική κατάσταση ως ένα αδιάκοπο χάος, όπου επικρατεί ο πόλεμος όλων εναντίον όλων. Χωρίς κεντρική εξουσία, συγκροτημένη δομή και πειθαρχία, ο άνθρωπος ζει μέσα στο φόβο και την ανασφάλεια. Το κοινωνικό συμβόλαιο απαιτεί την εκχώρηση ενός μέρους της αχαλίνωτης ατομικής βούλησης στο κράτος. Μόνο έτσι εξασφαλίζεται η ειρήνη, η δικαιοσύνη και η δυνατότητα της συλλογικής δημιουργίας, καθώς η απόλυτη ελευθερία χωρίς κανόνες αποδεικνύεται η χειρότερη μορφή αυτοκαταστροφής και υποδούλωσης στον τρόμο που γεννά η απουσία κάθε θεσμικής προστασίας και συστημικής τάξης.

Ο Μάρκος Αυρήλιος τέλος, παρομοιάζει την κοινωνία με το ανθρώπινο σώμα. Όπως τα χέρια, τα πόδια και τα μάτια συνεργάζονται αρμονικά για την επιβίωση του οργανισμού, έτσι και τα μέλη της πολιτείας οφείλουν να υπηρετούν το κοινό καλό. Η υποταγή στους νόμους και στην ιεραρχία δεν συνιστά αδυναμία ή υποδούλωση. Αντίθετα, αποτελεί την ύψιστη μορφή λογικής, αυτοπειθαρχίας και συνειδητής προσφοράς στο σύνολο, καθώς το μεμονωμένο μέλος δεν μπορεί να ευημερήσει όταν το σώμα της πολιτείας νοσεί και αποσυντίθεται εξαιτίας της γενικευμένης ανυπακοής και του καταστροφικού ατομικισμού των ίδιων μελών.

Η αμφισβήτηση των θεσμών στο όνομα μιας αλόγιστης εξίσωσης λειτουργεί καταστροφικά. Η ανεξέλεγκτη ισότητα οδηγεί στην ισοπέδωση της αποτελεσματικότητος, της γνώσης και της αριστείας. Όταν η γνώμη της αμάθειας εξισώνεται με τη θεμελιωμένη εμπειρία, η κοινωνία χάνει τον προσανατολισμό της. Ο ανεξέλεγκτος αυτοσχεδιασμός προκαλεί δομικές τριβές και η φθορά αποσυνθέτει το σύνολο. Το θεσμικό κενό δεν μένει ποτέ αδειανό, αφού καλύπτεται πάντοτε από την αυθαιρεσία και τη βία του ισχυρότερου, ο οποίος εκμεταλλεύεται την επικρατούσα αταξία για να επιβάλει μια αμείλικτη και τυραννική εξουσία επί των «ανυπεράσπιστων πολιτών». Ας πρόσεχαν.

Η λειτουργία μιας οργανωμένης συλλογικότητας προσομοιάζει απόλυτα με τη μηχανική ενός κινητήρα εσωτερικής καύσης. Όπως ο κινητήρας απαιτεί τον ακριβή συντονισμό κάθε εξαρτήματος για να παραγάγει κίνηση, έτσι και η πολιτεία βασίζεται στον αδιάλειπτο χρονισμό των οργάνων της. Στη μηχανική της συστημικής αλήθειας δεν υπάρχει περιττό εξάρτημα. Η αστοχία μιας μικρής βαλβίδας ή η άρνηση ενός μέλους να εκτελέσει το καθήκον του προκαλεί ακαριαία απώλεια ισχύος, παραλύοντας ολόκληρο το συγκρότημα και οδηγώντας το σύστημα σε ολοκληρωτική εμπλοκή που καταστρέφει τη συλλογική προσπάθεια και ακυρώνει τον τελικό κοινό σκοπό.

Η οργανωμένη δομή αποτελεί τη ραχοκοκαλιά κάθε βιώσιμου πολιτισμού. Οι θεσμοί δεν υφίστανται για να περιορίζουν την ελευθερία, αλλά για να την προστατεύουν από την αυτοκαταστροφική αταξία. Η ιεραρχία, η κατανεμημένη ευθύνη και ο αμοιβαίος σεβασμός των κανόνων δημιουργούν το σταθερό πλαίσιο όπου η ατομική προσπάθεια αποκτά συλλογικό νόημα. Όταν τα πρόσωπα υποτάσσονται στο σκοπό και όχι στις υποκειμενικές τους επιθυμίες, ο οργανισμός μετατρέπεται σε μια συμπαγή ενότητα, ικανή να παράγει έργο ασύλληπτα ανώτερο από τη μεμονωμένη ισχύ των μερών του, εξασφαλίζοντας έτσι τη μακροζωία του κοινωνικού συνόλου.

Στη θεμελιώδη της ουσία, η αληθινή δημοκρατία δεν ορίζεται ως η απουσία κανόνων, αλλά ως η ύψιστη μορφή αυτοπειθαρχίας, ευνομίας και υπεύθυνης συνύπαρξης. Η πραγματική ελευθερία ανθίζει αποκλειστικά εντός του περιβάλλοντος της τάξεως. Όσοι φαντασιώνονται μια κοινωνία απαλλαγμένη από δομές και ιεραρχίες προετοιμάζουν, άθελά τους ή εσκεμμένα, την επικράτηση του χάους και της αυθαιρεσίας. Η οργανωμένη πολιτεία παραμένει ο μόνος εγγυητής της δικαιοσύνης, μετατρέποντας την ακατέργαστη ατομική ορμή σε διαχρονικό, υψηλό πολιτισμό, όπου το καθήκον και η ελευθερία ταυτίζονται απόλυτα προς όφελος όλων των μελών της ίδιας της κοινωνικής αλυσίδας. Η συστημική τάξη αποτελεί τη μόνη αληθινή ελευθερία.