Νέο κληρονομικό δίκαιο: Τι αλλάζει σε χρέη, διαθήκες και μερίδια – Τι προβλέπεται για τους συντρόφους χωρίς γάμο

Ο νόμος 5303/2026 φέρνει αλλαγές στην κληρονομική διαδοχή, αυξάνει το μερίδιο του επιζώντος συζύγου και περιορίζει την ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη του θανόντος

Νέο κληρονομικό δίκαιο: Τι αλλάζει σε χρέη, διαθήκες και μερίδια – Τι προβλέπεται για τους συντρόφους χωρίς γάμο

Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο μεταβιβάζεται και κατανέμεται η περιουσία μετά τον θάνατο ενός προσώπου εισάγει το νέο κληρονομικό δίκαιο.

Η μεταρρύθμιση αγγίζει ζητήματα που αφορούν χιλιάδες οικογένειες, από την ευθύνη για τα χρέη του θανόντος και τα δικαιώματα συζύγων και παιδιών μέχρι τη σύνταξη και τη δημοσίευση διαθηκών.

Το νέο πλαίσιο θεσπίστηκε με τον νόμο 5303/2026 και, σύμφωνα με τις προβλέψεις του, εφαρμόζεται κατά κανόνα στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που έφυγαν από τη ζωή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για θανάτους έως και τις 15 Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς, με ορισμένες εξαιρέσεις.

Τι αλλάζει στα χρέη του θανόντος

Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις αφορά την ευθύνη των κληρονόμων για τις οικονομικές υποχρεώσεις του προσώπου που πέθανε. Με το νέο καθεστώς, η ευθύνη τους περιορίζεται στην αξία της περιουσίας που αποκτούν μέσω της κληρονομιάς, ώστε να μην κινδυνεύει η προσωπική τους περιουσία από χρέη του θανόντος.

Η αλλαγή επιχειρεί να αντιμετωπίσει περιπτώσεις κατά τις οποίες η αποδοχή μιας κληρονομιάς μπορούσε να οδηγήσει σε οικονομική επιβάρυνση του κληρονόμου πέρα από την αξία όσων κληρονομούσε.

Νέα δεδομένα για τη νόμιμη μοίρα

Αλλαγές προβλέπονται και για τη νόμιμη μοίρα, δηλαδή το μέρος της κληρονομιάς που εξασφαλίζεται από τον νόμο σε συγκεκριμένους συγγενείς του θανόντος.

Με τη μεταρρύθμιση, το δικαίωμα αυτό μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση για την αξία που αναλογεί στον δικαιούχο, αντί να οδηγεί υποχρεωτικά στην απόκτηση ποσοστού συνιδιοκτησίας σε συγκεκριμένο ακίνητο.

Η συγκεκριμένη παρέμβαση έχει ιδιαίτερη σημασία για τις οικογενειακές περιουσίες, καθώς μπορεί να περιορίσει τη δημιουργία νέων περιπτώσεων αναγκαστικής συνιδιοκτησίας μεταξύ συγγενών που κληρονομούν από κοινού.

Μεγαλύτερο μερίδιο για τον επιζώντα σύζυγο

Σημαντική είναι και η αλλαγή στο ποσοστό που δικαιούται ο σύζυγος όταν πεθαίνει ο ένας από τους δύο. Εφόσον υπάρχουν παιδιά, το μερίδιο του επιζώντος συζύγου αυξάνεται από το ένα τέταρτο στο ένα τρίτο της κληρονομιάς. Τα υπόλοιπα δύο τρίτα κατανέμονται στα παιδιά.

Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, προβλέπεται ότι ο σύζυγος θα λαμβάνει το 50% της κληρονομιάς, ενώ το υπόλοιπο 50% θα κατανέμεται στους άλλους συγγενείς, σύμφωνα με τους κανόνες της κληρονομικής διαδοχής.

Η διαφορά γίνεται πιο κατανοητή μέσα από ένα παράδειγμα. Σε κληρονομιά συνολικής αξίας 150.000 ευρώ, όταν ο θανών αφήνει πίσω του σύζυγο και δύο παιδιά, ο επιζών σύζυγος θα λαμβάνει 50.000 ευρώ και κάθε παιδί επίσης 50.000 ευρώ.

Με το προηγούμενο καθεστώς, ο σύζυγος θα λάμβανε 37.500 ευρώ, ενώ το μερίδιο κάθε παιδιού θα ανερχόταν σε 56.250 ευρώ.

Τι ισχύει για τις ιδιόγραφες διαθήκες

Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται με το νέο κληρονομικό δίκαιο. Οι πολίτες εξακολουθούν να μπορούν να συντάσσουν ιδιόγραφη, δημόσια ή μυστική διαθήκη.

Ωστόσο, για τις ιδιόγραφες διαθήκες προβλέπονται πρόσθετες διαδικαστικές προϋποθέσεις, ανάλογα με το αν έχουν κατατεθεί προς φύλαξη, ποιοι ορίζονται ως κληρονόμοι και πότε πραγματοποιείται η δημοσίευσή τους.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διετής προθεσμία που συνδέεται με τον θάνατο του διαθέτη. Σε περίπτωση που η διαθήκη δημοσιευθεί εκπρόθεσμα, ενδέχεται να απαιτείται η κήρυξή της ως κυρίας. Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι ακυρώνεται αυτομάτως.

Τι προβλέπεται για τους συντρόφους ελεύθερης συμβίωσης

Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει πρόβλεψη προστασίας και για τους ανθρώπους που ζουν σε ελεύθερη συμβίωση, χωρίς να έχουν συνάψει γάμο.

Ειδικότερα, ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα να παραμείνει στην κοινή κατοικία για εύλογο χρονικό διάστημα, χωρίς να υποχρεώνεται να καταβάλει ενοίκιο. Η ρύθμιση αφορά την προστασία της κατοικίας του ανθρώπου που μένει πίσω μετά τον θάνατο του συντρόφου του.

Κληρονομικές συμβάσεις και νέες δυνατότητες για την περιουσία

Μία ακόμη σημαντική καινοτομία είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων. Μέσω του νέου θεσμού δίνεται η δυνατότητα για εκ των προτέρων παραίτηση από κληρονομικά δικαιώματα, αλλά και για συμφωνίες μεταξύ κληρονόμων μετά τον θάνατο του διαθέτη.

Στην πράξη, οι κληρονόμοι μπορούν να ρυθμίζουν ζητήματα που αφορούν την περιουσία την οποία αποκτούν μέσω σχετικής σύμβασης. Η σύμβαση μπορεί να μεταγράφεται ως αποδοχή κληρονομιάς, με αναδρομική ισχύ από τον χρόνο του θανάτου.

Η δυνατότητα μεταθανάτιων συμφωνιών είχε προταθεί και από εκπροσώπους των ιδιοκτητών, με το επιχείρημα ότι μπορεί να περιορίσει την ανάγκη προσφυγής σε πλαστές διαθήκες μεταξύ κληρονόμων.

Στο ίδιο πλαίσιο, η ΠΟΜΙΔΑ έχει ζητήσει να προβλεφθεί αφορολόγητο όριο 800.000 ευρώ και για τις κληρονομικές συμβάσεις, αντί του βασικού αφορολόγητου των 150.000 ευρώ που ισχύει για τις κληρονομιές της πρώτης φορολογικής κατηγορίας. Σύμφωνα με την Ομοσπονδία, η αποδοχή της πρότασης θα μπορούσε να διευκολύνει την εφαρμογή του νέου θεσμού.

Οι αλλαγές αναδιαμορφώνουν έτσι αρκετές πλευρές της κληρονομικής διαδοχής, με στόχο να περιοριστούν οι οικονομικές επιβαρύνσεις για τους κληρονόμους και να διευκολυνθεί η διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας. Για όσους βρίσκονται μπροστά σε διαδικασία αποδοχής κληρονομιάς ή σχεδιάζουν τη σύνταξη διαθήκης, έχει σημασία να εξετάζουν ποιο καθεστώς εφαρμόζεται στη δική τους περίπτωση και ποιες προϋποθέσεις προβλέπονται.