Τεστοστερόνη: Η εξέταση που έγινε «μόδα» και οι παγίδες της άσκοπης θεραπείας

Η κούραση, η μειωμένη ενέργεια, η πτώση της σεξουαλικής διάθεσης ή η δυσκολία στην αύξηση της μυϊκής μάζας οδηγούν ολοένα και περισσότερους άνδρες στην ίδια σκέψη: «Μήπως έχω χαμηλή τεστοστερόνη;».

Η συγκεκριμένη ορμόνη έχει βρεθεί τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, με τα social media και τους influencers να την παρουσιάζουν συχνά ως «κλειδί» για περισσότερη δύναμη, αυτοπεποίθηση και καλύτερη φυσική κατάσταση.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι μια χαμηλή μέτρηση τεστοστερόνης δεν αρκεί από μόνη της για να τεθεί διάγνωση, ενώ η λήψη ορμονικών σκευασμάτων χωρίς πραγματική ανάγκη μπορεί να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από όσα υπόσχεται να λύσει.

Το ενδιαφέρον γύρω από την τεστοστερόνη έχει ενισχυθεί και από δημόσιες συζητήσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έχουν προταθεί ακόμη και προγράμματα ελέγχου της ορμόνης σε συγκεκριμένες ομάδες ανδρών. Παράλληλα, στο διαδίκτυο διαφημίζονται ολοένα και περισσότερο θεραπείες που υπόσχονται βελτίωση της απόδοσης, της εμφάνισης και της αντοχής.

Ωστόσο, οι ενδοκρινολόγοι ξεκαθαρίζουν ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην ιατρικά αναγκαία θεραπεία και στην προσπάθεια «ορμονικής αναβάθμισης» ενός υγιούς οργανισμού.

Η τεστοστερόνη είναι μια στεροειδής ορμόνη που παράγεται τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Στους άνδρες η κύρια παραγωγή γίνεται στους όρχεις, ενώ μικρότερες ποσότητες παράγονται από τα επινεφρίδια. Στις γυναίκες προέρχεται κυρίως από τις ωοθήκες και τα επινεφρίδια.

Η ορμόνη παίζει σημαντικό ρόλο στη σεξουαλική επιθυμία, στη διατήρηση της μυϊκής μάζας και της οστικής πυκνότητας, στην παραγωγή σπέρματος, στη δημιουργία ερυθρών αιμοσφαιρίων και στην ανάπτυξη χαρακτηριστικών όπως η τριχοφυΐα.

Όταν το σώμα δεν παράγει επαρκή ποσότητα τεστοστερόνης, μπορεί να εμφανιστεί ο ανδρικός υπογοναδισμός. Η αιτία μπορεί να βρίσκεται στους ίδιους τους όρχεις, αλλά και στον εγκέφαλο, καθώς η υπόφυση και ο υποθάλαμος είναι υπεύθυνοι για τον έλεγχο της παραγωγής της ορμόνης.

Παρότι τα επίπεδα τεστοστερόνης μειώνονται φυσιολογικά με την ηλικία, αυτό δεν σημαίνει αυτόματα ότι υπάρχει ασθένεια. Μετά την ηλικία των 30 ή 40 ετών παρατηρείται σταδιακή πτώση της ορμόνης στους περισσότερους άνδρες, όμως η φυσιολογική γήρανση δεν αποτελεί από μόνη της λόγο για έναρξη θεραπείας.

Οι επιστήμονες εξηγούν ότι η διάγνωση απαιτεί δύο στοιχεία: την παρουσία συμπτωμάτων που σχετίζονται με χαμηλή τεστοστερόνη και επανειλημμένα χαμηλές τιμές στις εξετάσεις αίματος.

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που μπορούν προσωρινά ή μόνιμα να επηρεάσουν τα επίπεδα της ορμόνης. Η παχυσαρκία, ο διαβήτης τύπου 2, ορισμένες χρόνιες παθήσεις, προβλήματα στον θυρεοειδή, η έλλειψη ύπνου, η υπερβολική άσκηση, η σοβαρή ασθένεια αλλά και ορισμένα φάρμακα, όπως τα οπιοειδή και τα κορτικοστεροειδή, μπορούν να οδηγήσουν σε χαμηλότερες μετρήσεις.

Για αυτόν τον λόγο, οι επιστημονικές εταιρείες δεν συστήνουν προληπτικό έλεγχο τεστοστερόνης σε όλους τους άνδρες χωρίς συμπτώματα. Η εξέταση έχει νόημα όταν υπάρχουν ενδείξεις όπως επίμονη μείωση της σεξουαλικής επιθυμίας, προβλήματα στύσης, απώλεια πρωινών στύσεων, δυσκολία στη διατήρηση μυϊκής μάζας, μειωμένη παραγωγή σπέρματος, χαμηλή οστική πυκνότητα, ανεξήγητη αναιμία ή άλλες χαρακτηριστικές αλλαγές.

Αντίθετα, συμπτώματα όπως η κόπωση, η κακή διάθεση, η δυσκολία συγκέντρωσης και το άγχος δεν αποτελούν από μόνα τους σαφή ένδειξη χαμηλής τεστοστερόνης. Μπορούν να σχετίζονται με πολλές διαφορετικές καταστάσεις, όπως η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, η υπνική άπνοια ή άλλες ορμονικές και μεταβολικές διαταραχές.

Ένα ακόμη στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η ώρα της εξέτασης. Η τεστοστερόνη ακολουθεί ημερήσιο ρυθμό και τα επίπεδά της είναι υψηλότερα τις πρωινές ώρες. Για αυτό οι γιατροί συνιστούν η μέτρηση να πραγματοποιείται συνήθως μεταξύ 07:00 και 10:00, κατά προτίμηση μετά από καλό ύπνο και όχι σε περίοδο ασθένειας.

Αν το αποτέλεσμα εμφανιστεί χαμηλό, δεν λαμβάνεται απόφαση θεραπείας με βάση μία μόνο εξέταση. Συνήθως απαιτείται επανάληψη της μέτρησης και, ανάλογα με την περίπτωση, επιπλέον έλεγχος ορμονών όπως η LH, η FSH, η προλακτίνη, η SHBG και η ελεύθερη τεστοστερόνη.

Η θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε άνδρες με επιβεβαιωμένο υπογοναδισμό. Σε αυτούς τους ασθενείς μπορεί να βελτιώσει τη σεξουαλική λειτουργία, την οστική πυκνότητα, τη μυϊκή μάζα και ορισμένες μεταβολικές παραμέτρους.

Δεν αποτελεί όμως μέσο αντιγήρανσης ούτε συμπλήρωμα για αύξηση της απόδοσης σε υγιή άτομα. Η χρήση της με στόχο τη μεγαλύτερη μυϊκή ανάπτυξη ή τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης χωρίς ιατρική ένδειξη μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες.

Η εξωτερική χορήγηση τεστοστερόνης μπορεί να μειώσει τη φυσική παραγωγή της ορμόνης από τον οργανισμό, καθώς ο εγκέφαλος «λαμβάνει το μήνυμα» ότι υπάρχει ήδη επάρκεια. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε καταστολή της λειτουργίας των όρχεων και σημαντική μείωση της παραγωγής σπέρματος.

Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό για άνδρες που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδιά, καθώς η θεραπεία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη γονιμότητα.

Παράλληλα, η λήψη τεστοστερόνης μπορεί να συνδέεται με παρενέργειες όπως ακμή, αύξηση αιματοκρίτη, κατακράτηση υγρών, γυναικομαστία, επιδείνωση υπνικής άπνοιας ή αύξηση της αρτηριακής πίεσης σε ορισμένες περιπτώσεις.

Σε σχέση με τον προστάτη, τα δεδομένα δεν δείχνουν ότι η σωστά χορηγούμενη θεραπεία προκαλεί καρκίνο του προστάτη. Ωστόσο, επειδή ο προστάτης επηρεάζεται από τις ανδρογόνες ορμόνες, απαιτείται προσεκτική αξιολόγηση πριν από την έναρξη της θεραπείας και παρακολούθηση στη συνέχεια, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες ή σε άτομα με παράγοντες κινδύνου.

Οι ειδικοί τονίζουν ότι το σημαντικότερο βήμα δεν είναι η αντιμετώπιση μιας χαμηλής τιμής σε μια εξέταση, αλλά η αναζήτηση της αιτίας που την προκάλεσε. Σε αρκετούς άνδρες, η βελτίωση του τρόπου ζωής, η απώλεια βάρους, η καλύτερη ρύθμιση του διαβήτη, η αντιμετώπιση προβλημάτων ύπνου ή η αλλαγή συγκεκριμένων φαρμάκων μπορεί να οδηγήσει σε βελτίωση των επιπέδων τεστοστερόνης χωρίς να χρειαστεί μακροχρόνια ορμονική θεραπεία.

Η τεστοστερόνη μπορεί πράγματι να αποτελέσει σημαντικό θεραπευτικό εργαλείο, όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη. Όταν όμως μετατρέπεται σε «λύση για όλα» μέσα από τις τάσεις των social media, μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις με συνέπειες για την υγεία.