Νέος ασύλληπτος χάρτης του σύμπαντος με 4 δισεκατομμύρια ουράνια αντικείμενα

Έναν νέο, εντυπωσιακό χάρτη του σύμπαντος παρουσίασαν αστρονόμοι, δημιουργώντας το μεγαλύτερο δισδιάστατο ψηφιακό μωσαϊκό του ουρανού που έχει κατασκευαστεί μέχρι σήμερα.

Ο χάρτης καλύπτει περίπου τα τρία τέταρτα του ουρανού και περιλαμβάνει σχεδόν 4 δισεκατομμύρια ουράνια αντικείμενα. Για τη δημιουργία του χρειάστηκαν 13 χρόνια παρατηρήσεων, ενώ το τελικό αποτέλεσμα αποτελείται από περίπου 5,6 τρισεκατομμύρια pixels και συνδυάζει περισσότερες από 263.000 ξεχωριστές λήψεις τηλεσκοπίων. Το έργο αποτελεί προϊόν της ομάδας Legacy Imaging Surveys του DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) και συνδυάζει παρατηρήσεις στο ορατό και στο εγγύς υπέρυθρο φάσμα.

Με αυτόν τον τρόπο οι επιστήμονες μπορούν να μελετήσουν σε πρωτοφανή κλίμακα άστρα, γαλαξίες, κβάζαρ και άλλα αντικείμενα του διαστήματος. Τα δεδομένα έχουν ήδη διατεθεί στο κοινό μέσω του Legacy Imaging Viewer, ενός ψηφιακού εργαλείου που χρησιμοποιείται καθημερινά από αστρονόμους σε όλο τον κόσμο.

Ο ψηφιακός «οδηγός» για την εξερεύνηση του ουρανού

Ο αρχικός στόχος των Legacy Imaging Surveys ήταν να δημιουργήσουν έναν εξαιρετικά λεπτομερή δισδιάστατο χάρτη του ουρανού. Ο χάρτης αυτός θα λειτουργούσε ως «οδηγός» για το DESI, βοηθώντας το να εντοπίζει τους στόχους στους οποίους θα έπρεπε να στρέψει τις χιλιάδες ρομποτικές οπτικές ίνες του.

«Όταν σήμερα μελετάς ένα αστρονομικό αντικείμενο, συχνά το πρώτο πράγμα που κάνεις είναι να ανοίξεις το Legacy Imaging Viewer για να δεις τι ακριβώς παρατηρείς», εξηγεί ο Ντέιβιντ Σλέγκελ, ένας από τους επικεφαλής του προγράμματος και ερευνητής στο Εθνικό Εργαστήριο Lawrence Berkeley. Το DESI είναι εγκατεστημένο στο τηλεσκόπιο Nicholas U. Mayall, διαμέτρου τεσσάρων μέτρων, στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Kitt Peak της Αριζόνα. Το όργανο αναλύει το φως γαλαξιών και κβάζαρ και μετρά την ερυθρή μετατόπισή τους, δηλαδή το πόσο έχει μετατοπιστεί το φως τους προς μεγαλύτερα μήκη κύματος λόγω της διαστολής του Σύμπαντος. Με βάση αυτές τις μετρήσεις, οι επιστήμονες μπορούν να υπολογίσουν τις αποστάσεις των αντικειμένων και να μετατρέψουν τον δισδιάστατο χάρτη του ουρανού σε μια τρισδιάστατη απεικόνιση του Σύμπαντος.

Από τον χάρτη στη μελέτη της σκοτεινής ενέργειας

Η βασική έρευνα του DESI ξεκίνησε το 2021 και έχει ως έναν από τους βασικούς στόχους της να αποκαλύψει πώς εξελίχθηκε η διαστολή του Σύμπαντος κατά τη διάρκεια δισεκατομμυρίων ετών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη της σκοτεινής ενέργειας, του μυστηριώδους συστατικού που θεωρείται ότι συνδέεται με την επιταχυνόμενη διαστολή του Σύμπαντος.

Μέχρι τον Απρίλιο του 2026, το DESI είχε ήδη καταγράψει περισσότερους από 47 εκατομμύρια γαλαξίες και κβάζαρ, δημιουργώντας τον μεγαλύτερο τρισδιάστατο χάρτη του Σύμπαντος υψηλής ανάλυσης. Τα προηγούμενα αποτελέσματα του προγράμματος έχουν μάλιστα οδηγήσει σε ενδείξεις ότι η σκοτεινή ενέργεια μπορεί να μην είναι απολύτως σταθερή, αλλά να μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Εάν αυτό επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να έχει σημαντικές συνέπειες για το καθιερωμένο μοντέλο της κοσμολογίας.

Ένα τεράστιο εργαλείο για την αστρονομία

Η αξία του νέου χάρτη δεν περιορίζεται στην έρευνα του DESI. Οι προηγούμενες εκδόσεις των δεδομένων έχουν ήδη αξιοποιηθεί σε περισσότερες από 1.800 επιστημονικές εργασίες, ενώ η νέα και πολύ μεγαλύτερη συλλογή αναμένεται να ανοίξει ακόμη περισσότερες δυνατότητες.

Σύμφωνα με το cnn, οι επιστήμονες θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν τον χάρτη για να εντοπίσουν σπάνια ουράνια αντικείμενα, να μελετήσουν την εξέλιξη των γαλαξιών και να αναζητήσουν νέες κοσμικές δομές. Παράλληλα, ο τεράστιος όγκος δεδομένων αναμένεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμος για την ανάπτυξη και εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία θα χρειαστεί να διαχειριστούν ακόμη μεγαλύτερες ποσότητες αστρονομικών δεδομένων από τα τηλεσκόπια της επόμενης γενιάς.

Όπως επισημαίνει ο αστρονόμος του NOIRLab Αρτζούν Ντέι, η εξερεύνηση του Σύμπαντος ξεκινά ουσιαστικά από τις εικόνες του νυχτερινού ουρανού. Η διαφορά είναι ότι σήμερα αυτή η εικόνα δεν αποτελεί πλέον μια απλή φωτογραφία, αλλά ένα γιγαντιαίο ψηφιακό μωσαϊκό 5,6 τρισεκατομμυρίων pixels, μέσα από το οποίο επιστήμονες και κοινό μπορούν να περιηγηθούν σε ένα από τα πιο λεπτομερή «πορτρέτα» του Σύμπαντος που έχουν δημιουργηθεί ποτέ.