Βιβλιοκριτική: Το μέτρο της ελευθερίας και το ήθος της εξουσίας

Η νέα έκδοση του «Εγχειριδίου» του Επίκτητου από τις Εκδόσεις Ζήτρος, υπό τον τίτλο «Η Τέχνη του Βίου – Ο Φιλοσοφημένος Βίος του Πολιτικού», δεν αποτελεί απλώς μία ακόμη μετάφραση ενός κλασικού φιλοσοφικού έργου.

Πρόκειται για ένα σπάνιο εκδοτικό γεγονός που συνδυάζει το αρχαίο μέτρο με τη σύγχρονη αναζήτηση νοήματος. Με τη μετάφραση και επιμέλεια της Σωτηρίας Τριαντάρη, και με τον φιλοσοφικό πρόλογο του Κωνσταντίνου Π. Χρήστου, το έργο επανατοποθετείται δυναμικά μέσα στον διάλογο για τον ρόλο του ανθρώπου, όχι μόνο ως ηθικού υποκειμένου αλλά και ως ενεργού πολίτη.

Το «Εγχειρίδιον», συνοπτικό στην αρχική του μορφή, αποκτά στην παρούσα έκδοση ένα εντυπωσιακό ερμηνευτικό και ιστορικό βάθος. Η εμβάθυνση στη σκέψη του Επίκτητου δεν περιορίζεται σε απλές διδαχές για την αυτάρκεια ή την εσωτερική ελευθερία, αλλά διαστέλλεται σε έναν ευρύτερο στοχασμό πάνω στη σχέση ανάμεσα στον ατομικό βίο και την πολιτεία, στην ανάγκη ο άνθρωπος να διαμορφωθεί ως φορέας αρετής όχι μέσα στην απομόνωση, αλλά εντός της δημόσιας σφαίρας. Η έκδοση τολμά να φωτίσει μια διάσταση της στωικής φιλοσοφίας που συχνά υποβαθμίζεται: τον ενεργό, πολιτικό άνθρωπο που καθοδηγείται από τη λογική και την αρετή, και όχι από το συμφέρον και την ιδιοτέλεια.

Η γλώσσα της μετάφρασης διατηρεί αξιοσημείωτη ισορροπία. Πιστή στο πνεύμα του αρχαίου κειμένου, χωρίς να διολισθαίνει στον αρχαϊσμό, αλλά και χωρίς να εκχυδαΐζει το περιεχόμενο με υπερβολική εκλαΐκευση. Είναι ένα κείμενο που διαβάζεται με ροή, χωρίς να χάνει τη φιλοσοφική του πυκνότητα.

Το κριτικό υλικό που συνοδεύει το κείμενο δεν κουράζει, αντιθέτως λειτουργεί σαν διακριτικός συνοδοιπόρος στην ανάγνωση, ανοίγοντας διαύλους κατανόησης προς τις στωικές θέσεις, αλλά και προς τις ιστορικές συνδηλώσεις τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην επίδραση του έργου στην χριστιανική και βυζαντινή σκέψη, ένα στοιχείο που ενισχύει τη διαχρονικότητα του κειμένου.

Αυτό που καθιστά την έκδοση πραγματικά ξεχωριστή είναι ότι αντιμετωπίζει τον Επίκτητο όχι απλώς ως θεωρητικό της ηθικής, αλλά ως παιδαγωγό του πολιτικού ανθρώπου.

Ο τίτλος δεν είναι τυχαίος: Η τέχνη του βίου συνδέεται με την ευθύνη του φιλοσοφούντος να διαμορφώνει όχι μόνο τον εαυτό του, αλλά και την κοινωνία στην οποία ανήκει. Δεν έχουμε να κάνουμε με ένα εγχειρίδιο για την προσωπική γαλήνη ή την αυτοβελτίωση με τον τρόπο της σύγχρονης ψυχολογικής φιλολογίας, αλλά με μια υπενθύμιση ότι η αρετή είναι πολιτική πράξη και η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη, αλλά αποτέλεσμα εσωτερικής πειθαρχίας και στοχαστικής αυτογνωσίας.

Η έκδοση αυτή δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε ειδικούς της φιλοσοφίας ή σε λάτρεις των αρχαίων ελληνικών κειμένων. Είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται από οποιονδήποτε αναζητά στον σημερινό κατακερματισμένο κόσμο μια ηθική πυξίδα, έναν τρόπο να σταθεί ακέραιος μπροστά στο χάος των εξωτερικών συνθηκών. Και καθώς η σκέψη του Επίκτητου αρνείται πεισματικά τον ηθικό σχετικισμό, προσφέρει στον σύγχρονο αναγνώστη το θάρρος να ζήσει όχι μόνο με λιτότητα, αλλά και με αξιοπρέπεια. Αποτελεί ταυτόχρονα ένα φιλοσοφικό εργαλείο υψηλής αισθητικής και πνευματικής απαίτησης.