Το Ελληνικό Πάσχα στη λογοτεχνία

Από την θρησκευτική κατάνυξη και συγκινητική ευαλωτότητα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη μέχρι τον ρεαλισμό του Ανδρέα Καρκαβίτσα και την πιο σύγχρονη, νοσταλγική, αλλά και ποτισμένη με μια μικρή δόση ειρωνείας, ματιά του Αντώνη Σουρούνη, το ελληνικό Πάσχα έχει την τιμητική του στην ελληνική λογοτεχνία. Για να είμαστε πιο ακριβείς, το Πάσχα δεν ανήκει τόσο στο μεγάλο μυθιστόρημα όσο στο διήγημα.

Και αν υπάρχει ένας συγγραφέας που έχει ταυτιστεί όσο κανείς με αυτή τη λογοτεχνική Λαμπρή, αυτός δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον κοσμοκαλόγερο των ελληνικών γραμμάτων, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Η συγκεντρωτική έκδοση «Πασχαλινά διηγήματα» από τις εκδ. Εστία περιλαμβάνει κείμενα όπως η «Παιδική Πασχαλιά», το «Πάσχα ρωμέικο», ο «Λαμπριάτικος ψάλτης» και το «Στην Αγι-Αναστασά», «Εξοχική Λαμπρή», «Παιδική Πασχαλιά», «Λαμπριάτικος ψάλτης», «Χωρίς στεφάνι», «Υπό την βασιλικήν δρυν», «Ο Αλιβάνιστος», «Η άκληρη», «Τ’ αερικό στο δέντρο», «Το Χριστός Ανέστη του Γιάννη».

Στην «Παιδική Πασχαλιά», για παράδειγμα, βλέπουμε δύο αδέλφια, ορφανά από μητέρα, που ζουν με τη γιαγιά τους, αλλά ο συγγραφέας μάς ταξιδεύει σε ένα ευτυχισμένο Πάσχα του παρελθόντος, όταν η μητέρα ζούσε ακόμη. Ένα κείμενο για την μνήμη, απώλεια και παιδική προσμονή μαζί. Η «Παιδική Πασχαλιά» μένει ιδιαίτερα έντονα στη μνήμη, γιατί δεν στέκεται μόνο στο έθιμο αλλά στην παιδική ορφάνια και στη μνήμη της μητέρας. Το ίδιο το έργο έχει καταγραφεί ως διήγημα που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Άστυ στις 24 Απριλίου 1891 με τον υπότιτλο «Αναμνήσεις».

Αν ο Παπαδιαμάντης είναι το πασχαλινό σπίτι της ελληνικής πεζογραφίας, ο Ανδρέας Καρκαβίτσας είναι η μετακίνησή της προς τη θάλασσα. Στο «Πάσχα στα πέλαγα», το αναστάσιμο βίωμα φεύγει από το χωριό και το οικογενειακό τραπέζι και περνά στο πλοίο, στην απόσταση, στη μοναξιά του ταξιδιού. Στο πλοίο που μένει “ολοσκότεινο” και συνεχίζει να σχίζει τα νερά, ενώ ακούγεται το «Χριστός Ανέστη». Είναι ένα από τα καλύτερα κείμενα με θέμα το ελληνικό Πάσχα. Το διήγημα σώζεται και σε ελεύθερα διαθέσιμη ηχητική μορφή, ενώ ανήκει στη συλλογή «Διηγήματα του γυλιού», όπου συγκεντρώνονται δεκατέσσερα πεζά του Καρκαβίτσα από τη δεκαετία 1887-1901.

Εξίσου χαρακτηριστικός είναι ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης με το «Άρατε πύλας», ένα από τα κείμενα που πατούν πιο καθαρά πάνω στο τελετουργικό και λειτουργικό στοιχείο της Μεγάλης Εβδομάδας. Πολύ παραπάνω από «ένα πασχαλινό διήγημα», πρόκειται για ένα κείμενο που αντλεί δύναμη από την ίδια τη λειτουργική πράξη. Και αυτό το έργο διατίθεται σε ανοιχτή ηχητική ανάρτηση. 

Στον Γρηγόριο Ξενόπουλο, πάλι, το Πάσχα αποκτά πιο καθαρά τη μορφή παιδικής μνήμης. «Το πρώτο μου Πάσχα», όπως και τα «Κόκκινα αυγά», ανήκουν σε εκείνη την περιοχή της λογοτεχνίας όπου η γιορτή γίνεται ανάμνηση, οικογενειακή εικόνα, αίσθηση ηλικίας και εποχής. «Το πρώτο μου Πάσχα» προέρχεται από τις «Αθηναϊκές επιστολές» που έγραφε στη Διάπλασι των Παίδων ως Φαίδων, και σχετίζεται ευθέως με τις μνήμες του από τις άγιες μέρες.

Ο Παύλος Νιρβάνας, με το «Χριστός Ανέστη», μεταφέρει το κέντρο βάρους λίγο πιο μέσα μας: από το έθιμο στην εσωτερική παρηγορία, από την πασχαλινή εικόνα στο υπαρξιακό της αποτύπωμα. Το γνωστό σημείο με τη φράση «Ημέρεψαν απόψε, παιδί μου, τα Ουράνια» συμπυκνώνει ακριβώς αυτή τη μετατόπιση από τον φόβο στην παρηγορία, από έναν τιμωρό ουρανό σε έναν κόσμο που “ημερεύει” με την Ανάσταση.

Από την άλλη, ο Ηλίας Βενέζης, στο «Όρος των Ελαιών», δείχνει πως το Πάσχα στη νεότερη πεζογραφία μπορεί να είναι και δοκιμασία σχέσεων, όχι μόνο εορταστική κορύφωση. Εδώ δεν μιλάμε μόνο για ατμόσφαιρα Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά για έναν τρόπο με τον οποίο το πασχαλινό φως φωτίζει τη σχέση με τον “άλλο”. Η ανθολογία «Το δικό μας Πάσχα – Πασχαλινά αφηγήματα» (εκδ. Νάρκισσος) συγκεντρώνει 55 διηγήματα από 46 συγγραφείς, με αυτό το θέμα.

Και ύστερα υπάρχει η πιο σύγχρονη, ελαφρώς ανατρεπτική εκδοχή: το «Πάσχα στο χωριό» του Αντώνη Σουρούνη. Εδώ δεν έχουμε το «ιδανικό ελληνικό Πάσχα» των καρτ-ποστάλ, αλλά μια ειρωνική, τρυφερή διάψευση αυτής της εικόνας. Η νουβέλα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Στο ελληνικό πασχαλινό διήγημα δεν πρωταγωνιστεί απλά η θρησκευτική γιορτή. Πρωταγωνιστεί και η μνήμη, η απώλεια, η επιστροφή, η νοσταλγία, το χωριό, τη θάλασσα, τα παιδικά χρόνια και η βαθιά ελληνική ανάγκη να μεταφράζεται το σκοτάδι σε φως. Γι’ αυτό και επιστρέφουμε πάντα σε αυτά τα κείμενα: όχι μόνο για τη Λαμπρή, αλλά για ό,τι υπόσχεται.