Επιστήμη vs Λογοτεχνία: Χ

Στο ‘μαγικό’ σημείο που η επιστήμη συναντιέται με την λογοτεχνία βρίσκουμε την περίπτωση της Φινλανδής συγγραφέως Ilda Turpeinen και το βιβλίου της « Έμβια Όντα» (εκδ. Ίκαρος) που έχει ήδη μεταφραστεί σε 28 γλώσσες! Πολλοί, μάλιστα, το χαιρετίζουν ως ένα βιβλίο που έχει τη δύναμη να καλλιεργήσει την περιβαλλοντική συνείδηση, καθώς «φωτίζει» μία άγνωστη ιστορία εξαφάνισης ενός θαλάσσιου είδους, της θαλάσσιας αγελάδας.

Είχαμε την ευκαιρία να την ακούσουμε από κοντά, πριν λίγες μέρες, στο πλαίσιο των λογοτεχνικών εκδηλώσεων, που διοργανώνει το ΜΜΘ, «Συγγραφείς του κόσμου ταξιδεύουν στο Μέγαρο». Στην εκδήλωση συμμετείχαν ακόμη ο καθηγητής Βιολογίας (ΑΠΘ) Αθανάσιος Τσικλήρας και η συγγραφέας Κατερίνα.Μαλακατέ. Στην κατάμεστη αίθουσα Μ2 (Αιμίλιος Ριάδης) η Φινλανδή συγγραφέας μοιράστηκε με το βιβλιόφιλο κοινό, το ταξίδι της αναζήτησης που την οδήγησε σε αυτό το πραγματικά πρωτότυπο βιβλίο.

Επιστήμη ή Λογοτεχνία;

«Πάντα με ενδιέφερε η επιστήμη, αν και προέρχομαι από τον ακαδημαϊκό χώρο της συγκριτικής λογοτεχνίας, και το θέμα της φύσης και του περιβάλλοντος με απασχολούσε πολύ» υπογραμμίζει η συγγραφέας, η οποία αφιέρωσε 7 χρόνια στην έρευνα, αν και το κεντρικό θέμα του βιβλίου το βρήκε σχεδόν από τύχη. «Όταν ήμουν μικρή, η μητέρα μου δούλευε σε ένα κέντρο φυσικής ιστορίας σε ένα νησί που ονομάζεται Harakka, κοντά στην ακτή του Ελσίνκι. Πέρασα πολύ χρόνο εκεί, κάτι που μου έδωσε την ευκαιρία να παρατηρήσω από κοντά τη δουλειά των βιολόγων, των χημικών και άλλων φυσικών επιστημόνων – ένα συναρπαστικό παράθυρο στον κόσμο της επιστήμης. Όταν ήρθε η ώρα να αποφασίσω τι θα σπουδάσω, αμφιταλαντεύτηκα για πολύ καιρό μεταξύ των φυσικών επιστημών και της λογοτεχνίας. Το γεγονός ότι σήμερα εργάζομαι ως συγγραφέας είναι μέρος αυτής της ίδιας διαδρομής — μιας πορείας που ξεκίνησε αθόρυβα και εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο απ’ ό,τι είχα ποτέ φανταστεί.

»Κάποια στιγμή, στο Μουσείο του Ελσίνκι βρέθηκα απέναντι σε ένα απρόσμενο έκθεμα – την θαλάσσια αγελάδα. Το κείμενο περιγραφής του εκθέματος ανέφερε χαρακτηριστικά ότι πρόκειται για ένα είδος που εξαφανίστηκε 27 χρόνια έπειτα από την ανακάλυψή του από τον άνθρωπο! Βρήκα συναρπαστική αυτήν την πληροφορία. Έφυγα με χιλιάδες ερωτηματικά εκείνη την ημέρα από το μουσείο. Τι μπορεί να συνέβη μέσα σε εκείνα τα 27 χρόνια που να προκάλεσε την εξαφάνιση ενός ολόκληρου είδους;»

Κάπως έτσι ξεκίνησε αυτήν η ερευνητική και συγγραφική περιπέτεια, η οποία οδήγησε σε ένα βιβλίο που, αν και λογοτεχνικό, δεν περιέχει ούτε μία επιστημονική ανακρίβεια. «Διάβασα το βιβλίο ψάχνοντας ένα…λάθος. Η κακή συνήθεια του καθηγητή που έχει διορθώσει χιλιάδες γραπτά. Δεν βρήκα ούτε ένα!» προσθέτει με νόημα ο καθηγητής του ΑΠΘ. Ουδόλως περίεργο, λοιπόν, που ακόμη και το National Geographic εξέφρασε την επιθυμία να γράψει για το βιβλίο. Κάτι που συγκίνησε και ενθουσίασε την συγγραφέα, η οποία ήδη έχει ήδη αρχίσει την επόμενη συγγραφική της δουλειά, ως φιλοξενούμενη συγγραφέας στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Ελσίνκι.

«Όταν έγραφα το βιβλίο, κανείς δεν περίμενε ότι θα είχε απήχηση. Ακόμα και οι πιο κοντινοί μου άνθρωποι πίστευαν ότι θα το διάβαζαν ελάχιστοι. Το γεγονός ότι σήμερα παρουσιάζεται διεθνώς, μεταφράζεται σε δεκάδες γλώσσες και με έφερε μέχρι την Ελλάδα μοιάζει σχεδόν ονειρικό.

»Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2023 και εξακολουθεί να μεταφράζεται. Όλη αυτή η πορεία ανέδειξε όχι μόνο τη δύναμη της λογοτεχνίας, αλλά και τον κρίσιμο ρόλο των μεταφραστών και των επιμελητών. Χωρίς αυτούς, το βιβλίο δεν θα υπήρχε με αυτή τη μορφή» υπογραμμίζει η μπεστ σέλερ δημιουργός.

Λογοτεχνία και οικολογική συνείδηση

Ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο που θίχτηκε στην εκδήλωση είναι κατά πόσο η περιβαλλοντική λογοτεχνία θα μπορούσε να βοηθήσει στην καλλιέργεια οικολογικής συνείδησης, ιδίως σε νεώτερες γενιές. Η συγγραφέας τόνισε, αστειευόμενη, ότι χρειάζεται ειδικός χειρισμός. «Η πεντάχρονη κόρη μου έλεγε στα άλλα παιδιά στο νηπιαγωγείο ότι αν συνεχίσουμε έτσι, όλα τα είδη του ζωικού βασιλείου θα εξαφανιστούν. Σίγουρα παίζει σημαντικό ρόλο η λογοτεχνία ή το ίδιο το σχολείο, αλλά το παιδί είναι καλό να έρχεται σε επαφή με την φύση. Το Ελσίνκι είναι γεμάτο πράσινο. Είναι σημαντικό μια πόλη να έχει πάρκα και δένδρα. Από την άλλη, στο Ελσίνκι η θάλασσα για όλο τον χειμώνα είναι παγωμένη! Δεν μπορείτε να φανταστείτε τον ενθουσιασμό μου όταν αντίκρυσα το χρώμα της θάλασσάς σας με το που έφτασα στη Θεσσαλονίκη»

Η πλοκή

Το μυθιστόρημα και η ιστορία δομείται σε τρία μέρη όσα και τα χρονικά πλαίσια που διαδραματίζονται τα γεγονότα. Η ιστορία ξεκινά από το 1741 όταν ο καπετάνιος Βίτους Μπέρινγκ επανδρώνει πλοία για την χαρτογράφηση της αρκτικής Αμερικής. Χαρακτήρας που ξεχωρίζει είναι ο φυσιοδίφης και θεολόγος Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλερ που επιθυμεί να καταγράψει νέα είδη. Το ταξίδι αυτό στην πορεία συναντά πολλές δυσκολίες, ωστόσο η παραμονή τους σε μια νησίδα οδηγεί τον Στέλερ στην ανακάλυψη ενός άγνωστου ζώου, μιας θαλάσσιας αγελάδας. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται στην εξαφάνιση του είδους εξαιτίας της ανθρώπινης επέμβασης, σκληρότητας και του οικονομικού συμφέροντος. Το μέρος αυτό ολοκληρώνεται χρονικά το 1859 όταν ανακαλύπτονται τα οστά του τεράστιου θηλαστικού και μεταφέρονται στην Πετρούπολη. Το τελευταίο μέρος κλείνει με την Γιον Γκρένβαλ, συντηρητή στο Φινλανδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, που αναλαμβάνει να επανασυναρμολογήσει τον σκελετό του εξαφανισμένου κήτους.

Η έρευνα

Η Turpeinen «βούτηξε» κυριολεκτικά σε ένα πλούσιο αρχειακό υλικό, ανασύροντας ολοζώντανα κομμάτια επιστημονικής ιστορίας που τα ενσωμάτωσε έπειτα οργανικά στην ιστορία της. «Μελέτησα σε βάθος τα ημερολόγια του πληρώματος του 1741, αλλά προφανώς και το υλικό άφηνε μεγάλο χώρο για φαντασία και ερμηνεία όλων όσων καταγράφονταν από τον σύγχρονο αναγνώστη και ερευνητή.

»Στο δεύτερο μέρος τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Εκεί διέθετα σχεδόν όλες τις λέξεις της Σίτσκα: είχε γράψει εκτενώς για τη ρουτίνα και τις σκέψεις της. Δεν χρειάστηκε λοιπόν να φανταστώ πολλά· απλώς να αποδώσω την εμπειρία της στη δική μου γλώσσα. Τέλος, στο τρίτο μέρος δεν υπήρχε σχεδόν τίποτε γραπτό. Το τελευταίο μέρος, αφιερωμένο στον συλλέκτη Γιόχαν Γκέρναλντ, τη δεκαετία του 1950, ήταν ιδιαίτερα συγκινητικό. Μέσα από τα αντικείμενα και τα ίχνη που άφησε πίσω του, ένιωσα πως γνώρισα τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάστηκε. Αυτό με έκανε να αναρωτηθώ πώς θα έγραφε κάποιος για εμένα, αν έμπαινε στο δωμάτιό μου και παρατηρούσε τα πράγματα που με περιβάλλουν. Κάθε ενότητα ήταν διαφορετική, και ακριβώς αυτή η ποικιλία υλικού έκανε τη διαδικασία τόσο δημιουργική. Όσο πλησιάζουμε στον σύγχρονο κόσμο, το διαθέσιμο αρχειακό υλικό μειώνεται δραματικά. Στον 18ο και 19ο αιώνα υπάρχουν άφθονες πηγές, ενώ στον 20ό πολύ λιγότερες. Σήμερα, στον 21ο αιώνα, οι άνθρωποι σπάνια κρατούν ημερολόγια ή γράφουν επιστολές. Είναι να αναρωτιέται κανείς πώς θα σωθεί —ή δεν θα σωθεί— η μνήμη μας στο μέλλον».