Όσα πτυχία και να έχεις… δεν θα βρεις αυτό που θέλεις

Για μια ολόκληρη γενιά που μεγάλωσε με την υπόσχεση ότι «όσο περισσότερα πτυχία έχεις, τόσο καλύτερο μέλλον θα εξασφαλίσεις», το σημερινό τοπίο μοιάζει σαν μια ειρωνική ανατροπή.

Στην Ελλάδα —και όχι μόνο— οι νέοι 18–34 εμφανίζουν ιστορικά υψηλά επίπεδα εκπαιδευτικής κατάρτισης, όμως ταυτόχρονα δηλώνουν αβεβαιότητα για το επαγγελματικό τους μέλλον, συχνά περισσότερο από τις προηγούμενες γενιές. Μέσα σε μια αγορά εργασίας που αλλάζει ταχύτερα από τη δυνατότητα των θεσμών να προσαρμοστούν, η υπερμόρφωση όχι μόνο δεν λύνει το άγχος καριέρας· συχνά το εντείνει.

Σύμφωνα με ευρωπαϊκές έρευνες απασχόλησης, οι Millennials και η Gen Z είναι οι πιο μορφωμένες γενιές στην ιστορία, όμως βιώνουν υψηλά ποσοστά skills mismatch — δηλαδή εργάζονται σε θέσεις που δεν αντιστοιχούν στα προσόντα τους ή δυσκολεύονται να εντοπίσουν πεδίο επαγγελματικής εφαρμογής. Η τάση αυτή επιβεβαιώνεται και από μελέτες του OECD, οι οποίες δείχνουν ότι η υπερπροσόντιση στην Ευρώπη έχει αυξηθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία, με τους νέους να αποτελούν την πλέον εκτεθειμένη ομάδα.

Η υπερμόρφωση δεν οδηγεί σε περισσότερη σιγουριά

Το παράδοξο είναι ότι η υπερμόρφωση δεν οδηγεί σε περισσότερη σιγουριά. Αντίθετα, συχνά δημιουργεί ένα αίσθημα «παράλυσης επιλογών». Σε ένα περιβάλλον όπου οι καριέρες δεν είναι πλέον γραμμικές αλλά ρευστές, οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με δεκάδες δρόμους, όλοι θεωρητικά ανοιχτοί, αλλά κανένας ξεκάθαρος. Η ψυχολογία ονομάζει αυτό το φαινόμενο choice overload — όσο περισσότερες επιλογές διαθέτεις, τόσο δυσκολότερο γίνεται να επιλέξεις. Σε έρευνα του Harvard Business School, οι συμμετέχοντες ανέφεραν μεγαλύτερη ικανοποίηση όταν είχαν λιγότερες επιλογές και πιο περιορισμένο πλαίσιο απόφασης.

Σε αυτό προστίθεται μια βαθύτερη πολιτισμική μετατόπιση: η προσδοκία ότι η δουλειά πρέπει να είναι «παθιασμένη», «ουσιαστική», «ευθυγραμμισμένη με την ταυτότητά σου». Για τους νέους που ενηλικιώθηκαν μέσα στη γλώσσα των TED talks, των start-ups και του αυτοβελτιωτικού storytelling, η ιδέα ενός “καλού αλλά απλώς λειτουργικού” επαγγέλματος συχνά μοιάζει σαν ήττα. Έτσι, όταν δεν εμφανίζεται η «τέλεια» καριέρα, εγκαθίσταται η αβεβαιότητα.

Παράλληλα, το οικονομικό πλαίσιο κάνει τις επιλογές πιο περίπλοκες. Η επισφαλής εργασία, οι χαμηλές αμοιβές σε πολλούς κλάδους, ο αυξανόμενος ανταγωνισμός και η αβεβαιότητα που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη στην αγορά εργασίας, επηρεάζουν τις αποφάσεις των νέων. Σε έρευνα του European Youth Forum (2023), πάνω από το 60% των νέων δηλώνει ότι νιώθει «μπερδεμένο» ή «ανασφαλές» για τις επαγγελματικές του προοπτικές, ενώ πολλοί αναγνωρίζουν ότι καθυστερούν να πάρουν αποφάσεις από φόβο ότι μπορεί να κάνουν «λάθος κίνηση».

Ωστόσο, η κρίση προσανατολισμού δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα· είναι και συστημικό. Το εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί με μια λογική που προϋποθέτει σταθερές καριέρες και επαγγέλματα με προβλέψιμες διαδρομές, ενώ η πραγματικότητα απαιτεί συνεχή ανανέωση δεξιοτήτων και ευελιξία. Παράλληλα, η αγορά εργασίας σπανίως παρέχει σαφείς δομές ένταξης, όπως paid internships με δικαιώματα, ποιοτικά προγράμματα εισαγωγής νέων εργαζομένων και επαγγελματική καθοδήγηση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διεξόδοι. Η σύγχρονη έρευνα προσανατολισμού καριέρας προτείνει συγκεκριμένες στρατηγικές που φαίνεται να βοηθούν:

1. Εστιασμένη διερεύνηση αντί της «τέλειας επιλογής».

Μελέτες δείχνουν ότι η πειραματική προσέγγιση — να δοκιμάζεις μικρές εμπειρίες, πρακτικές, projects — οδηγεί σε καλύτερη επαγγελματική συνειδητοποίηση από τη μακρά θεωρητική σκέψη.

2. Ενίσχυση των μεταβιβάσιμων δεξιοτήτων.

Δεξιότητες όπως επίλυση προβλημάτων, ψηφιακή παιδεία, δημιουργικότητα και συνεργατικότητα αποδεικνύονται πιο ανθεκτικές σε μεταβολές της αγοράς. Πολλές έρευνες του World Economic Forum δείχνουν ότι αυτές οι δεξιότητες έχουν μακροπρόθεσμα τη μεγαλύτερη αξία.

3. Ρεαλιστική επαφή με την αγορά εργασίας.

Οι νέοι ωφελούνται ιδιαίτερα από mentoring, συμβουλευτική καριέρας και προγράμματα διασύνδεσης με επαγγελματίες. Η κοινωνική διάσταση — να βλέπεις πώς λειτουργεί στην πράξη ένας κλάδος — μειώνει σημαντικά το άγχος.

Η κρίση προσανατολισμού της υπερμορφωμένης γενιάς δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, είναι μια φυσική αντίδραση σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη αλλά οι σταθερές ελαχιστότατες. Ίσως το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να βρεθεί η «μία σωστή κατεύθυνση», αλλά να αναγνωριστεί ότι η καριέρα σήμερα είναι μια διαδρομή με πολλαπλά πιθανά μονοπάτια — και ότι η επιλογή του επόμενου βήματος δεν χρειάζεται να είναι μόνιμη για να είναι ουσιαστική.