Στέλιος Ράμφος, ο χρόνος και το ελληνικό πρόβλημα

Έτσι κι αλλιώς, το να αποτιμηθεί πλήρως το έργο και η ευρύτητα της σκέψης του Στέλιου Ράμφου σε λίγες λέξεις, είναι καθαρή ματαιοπονία. Αυτό που μπορεί να γίνει είναι απλά η ανάδειξη μιας πτυχής της φιλοσοφικής του θέσης, σχετικά με τον χρόνο. Από τον μαρξισμό και τον Μάη του ’68 μέχρι την νεορθοδοξία, τη διαλεκτική του Χάιντεγκερ και τον εκσυγχρονισμό, ο Ράμφος αναζήτησε στον τρόπο με τον οποίο ο Έλληνας βιώνει τον χρόνο μια βαθύτερη εξήγηση για τις δυσκολίες της κατάστασής του.

Από τον Μαρξ στην αναζήτηση του ελληνικού ανθρώπου

Η πολύπλευρη πνευματική διαδρομή του Στέλιου Ράμφου ο οποίος έφυγε από τη ζωή προχθές, μπορεί να διαβαστεί κυρίως ως μια μακρά αναζήτηση γύρω από ένα ερώτημα που σταδιακά έγινε βαθύτερο. Πώς συγκροτείται ο άνθρωπος που καλείται να ζήσει μέσα στην Ιστορία και τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία δυσκολεύεται να αναλάβει το μέλλον της; Από τον μαρξισμό των νεανικών του χρόνων μέχρι την ώριμη υπεράσπιση του εκσυγχρονισμού, ο Ράμφος μετακινήθηκε ανάμεσα σε διαφορετικές φιλοσοφικές παραδόσεις, κρατώντας στο επίκεντρο την ανθρώπινη ύπαρξη και τη δυνατότητά της να μετασχηματίσει τον κόσμο στον οποίο ζει.

Η εμπειρία του Παρισιού και ο Μάης του 1968 υπήρξαν καθοριστικοί για αυτή τη μετατόπιση. Ο μαρξισμός είχε προσφέρει ένα ισχυρό ερμηνευτικό πλαίσιο για την Ιστορία, την κοινωνική σύγκρουση και την απελευθέρωση. Η εμπειρία της γαλλικής διανόησης και η συνάντηση με τον υπαρξισμό έφεραν στο προσκήνιο ένα διαφορετικό ερώτημα, εκείνο του ίδιου του υποκειμένου. Ο άνθρωπος που επιδιώκει να αλλάξει την κοινωνία χρειάζεται προηγουμένως να κατανοήσει τον εαυτό του, τη σχέση του με την ελευθερία, την ευθύνη, την αγωνία και τον χρόνο.

Ο Ράμφος άρχισε έτσι να απομακρύνεται από μια αντίληψη όπου η Ιστορία μπορούσε να ερμηνευθεί κυρίως μέσα από κοινωνικούς και οικονομικούς μηχανισμούς. Η προσοχή του στράφηκε προς τον πολιτισμό, την πνευματική συγκρότηση και τις βαθύτερες μορφές μέσα στις οποίες ο άνθρωπος οργανώνει τη ζωή του. Από αυτή τη μετακίνηση προέκυψε αργότερα η ιδιαίτερη ενασχόλησή του με την Ορθοδοξία και τον ελληνικό πολιτισμό.

Το ενδιαφέρον του για την ελληνική ιδιοσυστασία υπήρξε επομένως συνέχεια της αρχικής του αναζήτησης. Ο Ράμφος προσπάθησε να καταλάβει ποιος είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται πίσω από τους ελληνικούς θεσμούς, τις πολιτικές συμπεριφορές και τις κοινωνικές πρακτικές. Σε αυτό το επίπεδο η σκέψη του αποκτά την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της.

Η Ορθοδοξία και μια διαφορετική εμπειρία του χρόνου

Η νεορθόδοξη περίοδος του Ράμφου έχει συχνά διαβαστεί ως μια μεγάλη στροφή από την Αριστερά προς την παράδοση. Η βαθύτερη σημασία της βρίσκεται στην προσπάθεια να αναζητηθούν μέσα στην ορθόδοξη παράδοση τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά που διαμόρφωσαν τον ελληνικό άνθρωπο.

Για τον Ράμφο, η Ορθοδοξία αποτελεί ιστορική και πολιτισμική δύναμη που επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο ο ελληνικός κόσμος αντιλαμβάνεται την ύπαρξη, την κοινότητα, την παράδοση και τον χρόνο. Η σχέση αυτή με τον χρόνο έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο χρόνος της ορθόδοξης εμπειρίας συνδέεται έντονα με τη μνήμη, τη συνέχεια, την επανάληψη του τελετουργικού και την παρουσία του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Η παράδοση δεν αντιμετωπίζεται ως απλό ιστορικό αρχείο, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα που εξακολουθεί να προσφέρει νόημα.

Αυτή η πολιτισμική κληρονομιά μπορεί να δημιουργήσει έναν ισχυρό δεσμό με τη διάρκεια. Ο άνθρωπος αισθάνεται ότι ανήκει σε μια αλυσίδα γενεών, σε μια κοινότητα μνήμης και σε έναν κόσμο όπου το παρελθόν εξακολουθεί να συμμετέχει στη διαμόρφωση του παρόντος. Η δύναμη αυτής της σχέσης βρίσκεται στην ιστορική συνέχεια και στην ικανότητα να διατηρείται μια πολιτισμική ταυτότητα μέσα στις μεταβολές των εποχών.

Ο Ράμφος εντοπίζει όμως εδώ και ένα πρόβλημα που αφορά τη νεωτερικότητα. Η σύγχρονη κοινωνία απαιτεί έναν άνθρωπο που μπορεί να προγραμματίζει, να οργανώνει, να προβλέπει και να αναλαμβάνει ευθύνη για ένα μέλλον που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Η ζωή μέσα στη νεωτερικότητα απαιτεί συνεχή προσανατολισμό προς αυτό που έρχεται.

Η ελληνική κοινωνία, σύμφωνα με την ερμηνεία του, δυσκολεύεται να κάνει αυτή τη μετατόπιση. Η ισχυρή παρουσία του παρελθόντος στη συλλογική συνείδηση μπορεί να περιορίσει την ικανότητα σχεδιασμού του μέλλοντος. Η μνήμη αποκτά τόσο μεγάλο βάρος ώστε η προσδοκία να χάνει μέρος της δημιουργικής της δύναμης. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται ένας από τους πιο ενδιαφέροντες πυρήνες της σκέψης του Ράμφου. Το ελληνικό πρόβλημα αποκτά χρονική διάσταση.

Ο Χάιντεγκερ και η ανακάλυψη της χρονικότητας

Η συνάντηση του Ράμφου με τον Χάιντεγκερ προσφέρει φιλοσοφικό βάθος σε αυτή την προβληματική. Στο «Είναι και Χρόνος», ο χρόνος δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική διάσταση μέσα στην οποία κινείται ο άνθρωπος. Η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη είναι χρονική και ο άνθρωπος υπάρχει μέσα στη μνήμη του παρελθόντος, στο παρόν των αποφάσεών του και στις δυνατότητες που ανοίγονται προς το μέλλον. Η σημασία αυτής της σκέψης για τον Ράμφο είναι μεγάλη, επειδή επιτρέπει να συνδεθεί η φιλοσοφία της ύπαρξης με την πολιτισμική ερμηνεία της Ελλάδας. Η σχέση μιας κοινωνίας με τον χρόνο μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνει τους θεσμούς της, αντιλαμβάνεται την ευθύνη και αντιμετωπίζει το μέλλον.

Ο άνθρωπος που ζει κυρίως μέσα στη μνήμη μπορεί να δυσκολεύεται να μετατρέψει το μέλλον σε αντικείμενο σχεδιασμού. Ο άνθρωπος που αντιλαμβάνεται τον χρόνο ως ακολουθία δυνατοτήτων μπορεί να αναπτύξει διαφορετική σχέση με την ευθύνη. Κάθε απόφαση αποκτά συνέπειες που εκτείνονται πέρα από την παρούσα στιγμή και κάθε πολιτική επιλογή δημιουργεί έναν ορίζοντα για εκείνους που θα ακολουθήσουν. Από αυτή την άποψη, το έργο του Ράμφου για τον χρόνο αποκτά πολιτική διάσταση χωρίς να χάνει τον φιλοσοφικό του χαρακτήρα. Το ζήτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένας ολόκληρος πολιτισμός αντιλαμβάνεται την ιστορική του δυνατότητα.

Η Ελλάδα έχει εξαιρετικά ισχυρή ιστορική συνείδηση. Η αρχαιότητα, το Βυζάντιο, η Ορθοδοξία, η Επανάσταση, οι εθνικές περιπέτειες και η μνήμη των προηγούμενων γενεών αποτελούν ισχυρά στοιχεία της συλλογικής αυτοσυνειδησίας. Η δυσκολία αρχίζει όταν η ιστορική μνήμη δεν μετατρέπεται σε ικανότητα ιστορικής δράσης.

Ο Ράμφος ενδιαφέρεται ακριβώς για αυτή τη μετατροπή. Πώς μια κοινωνία που γνωρίζει τόσο έντονα από πού έρχεται μπορεί να αποκτήσει καθαρότερη εικόνα για το πού θέλει να πάει;

Η Δύση ως αναγκαία πειθαρχία του μέλλοντος

Σε αυτό το σημείο γίνεται κατανοητή η ώριμη στροφή του Ράμφου προς τον εκσυγχρονισμό. Η στροφή αυτή δεν προέκυψε ως πολιτική μεταβολή που ακύρωσε τις προηγούμενες αναζητήσεις του. Προέκυψε από την ίδια την εξέλιξη της ανθρωπολογικής του σκέψης.

Εφόσον το ελληνικό πρόβλημα συνδέεται με τη σχέση μας με τον χρόνο, τότε η λύση απαιτεί έναν πολιτισμό που έχει αναπτύξει ισχυρότερες μορφές οργάνωσης του μέλλοντος. Εδώ ο δυτικός ορθολογισμός αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο δυτικός πολιτισμός δημιούργησε θεσμούς και πρακτικές που επιτρέπουν στην κοινωνία να οργανώνει τον χρόνο της. Ο κανόνας, η διοίκηση, ο προγραμματισμός, η αξιολόγηση, η λογοδοσία, η ατομική ευθύνη, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και η συνέπεια απέναντι στις διαδικασίες συγκροτούν έναν πολιτισμό όπου το μέλλον μπορεί να γίνει αντικείμενο συλλογικού σχεδιασμού.

Ο Ράμφος καταλήγει έτσι στην ανάγκη μιας βαθύτερης δυτικοποίησης της ελληνικής κοινωνίας. Η έννοια αυτή χρειάζεται προσεκτική κατανόηση. Δεν αφορά την άκριτη μίμηση ξένων προτύπων και δεν προϋποθέτει την εγκατάλειψη της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας. Αφορά την απόκτηση εκείνων των θεσμικών και πνευματικών εργαλείων που επιτρέπουν σε μια κοινωνία να λειτουργεί με συνέχεια, προβλεψιμότητα και προσανατολισμό στο μέλλον. Ο δυτικός ορθολογισμός αποκτά έτσι για τον Ράμφο χαρακτήρα σχεδόν παιδαγωγικό. Επιβάλλει στον άνθρωπο να αντιμετωπίσει τα όρια, να υπολογίσει τις συνέπειες των επιλογών του και να αναλάβει την ευθύνη για το μέλλον. Η λογική του θεσμού περιορίζει την αυθαιρεσία της προσωπικής σχέσης και δημιουργεί ένα πεδίο όπου οι κανόνες ισχύουν ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται απέναντί μας.

Αυτό το στοιχείο έχει ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική κοινωνία, στην οποία η προσωπική σχέση υπήρξε ιστορικά εξαιρετικά ισχυρή. Η διαμεσολάβηση της οικογένειας, της γνωριμίας, της πολιτικής προστασίας και της προσωπικής διευθέτησης δημιούργησε ένα περιβάλλον όπου ο θεσμός συχνά υποχωρούσε μπροστά στην εξατομικευμένη λύση. Ο εκσυγχρονισμός, με αυτή την έννοια, αφορά τη μετάβαση από την προσωρινή διευθέτηση στη σταθερή διαδικασία. Αφορά την εγκατάσταση μιας πολιτικής κουλτούρας που μπορεί να σχεδιάζει σε βάθος χρόνου.

Η κρίση και το μεγάλο στοίχημα του μέλλοντος

Η οικονομική κρίση έδωσε στη σκέψη του Ράμφου μια νέα επικαιρότητα. Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες μιας μακράς περιόδου κατά την οποία το μέλλον είχε συχνά αντιμετωπιστεί ως ζήτημα που μπορούσε να μετατεθεί. Το δημόσιο χρέος, οι δημοσιονομικές ανισορροπίες, η αδυναμία μεταρρυθμίσεων και η πελατειακή λειτουργία του κράτους αποκάλυψαν βαθύτερα προβλήματα πολιτικής κουλτούρας.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η συζήτηση του Ράμφου για τον χρόνο απέκτησε ιδιαίτερη πολιτική ένταση. Η κρίση υποχρέωσε την ελληνική κοινωνία να αντιμετωπίσει το μέλλον ως πραγματική υποχρέωση. Οι επιλογές μιας γενιάς άρχισαν να γίνονται ορατές ως βάρος για τις επόμενες. Η έννοια της ευθύνης απέκτησε έτσι χρονικό περιεχόμενο. Η ώριμη σκέψη του Ράμφου μπορεί να συνοψιστεί σε αυτή την ανάγκη: η Ελλάδα χρειάζεται να αποκτήσει μια νέα σχέση με το μέλλον. Για να συμβεί αυτό, χρειάζεται θεσμούς που λειτουργούν, πολίτες που αναλαμβάνουν ευθύνη και πολιτικές ηγεσίες που μπορούν να σχεδιάζουν πέρα από τον ορίζοντα της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης.

Το ενδιαφέρον της διαδρομής του Ράμφου βρίσκεται ακριβώς εδώ. Ξεκίνησε από την αναζήτηση της κοινωνικής απελευθέρωσης, πέρασε από την υπαρξιστική αγωνία και τη νεορθόδοξη αναζήτηση της ελληνικής ταυτότητας και κατέληξε σε μια έντονη απαίτηση για εκσυγχρονισμό. Πίσω από αυτές τις μετακινήσεις υπάρχει μια ενιαία αγωνία για τον άνθρωπο και τη δυνατότητά του να κατοικήσει δημιουργικά την Ιστορία. Η Ορθοδοξία βοηθά τον Ράμφο να κατανοήσει τη βαθιά ελληνική σχέση με τη μνήμη, τη διάρκεια και την παράδοση. Ο Χάιντεγκερ του προσφέρει τη φιλοσοφική γλώσσα για να κατανοήσει τη χρονικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η Δύση του προσφέρει τα θεσμικά εργαλεία με τα οποία το μέλλον μπορεί να γίνει αντικείμενο σχεδιασμού.

Αυτή η σύνθεση αποτελεί και το πιο ενδιαφέρον σημείο του έργου του. Η ελληνική ιδιοσυστασία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλή απόρριψη, επειδή αποτελεί ιστορικό αποτέλεσμα αιώνων και βαθύ στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας. Η παραμονή σε αυτήν χωρίς δημιουργική μεταβολή μπορεί να οδηγήσει σε αδυναμία προσαρμογής στις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Το μεγάλο στοίχημα, επομένως, αφορά τη μετάβαση από τη μνήμη στη δυνατότητα. Η Ελλάδα χρειάζεται να κρατήσει την ιστορική της αυτοσυνειδησία και ταυτόχρονα να αποκτήσει ισχυρότερη ικανότητα σχεδιασμού. Χρειάζεται να αντιμετωπίσει τον χρόνο ως χώρο ευθύνης.

Αυτό ίσως αποτελεί και την πιο ουσιαστική διανοητική παρακαταθήκη του Στέλιου Ράμφου. Η ελληνική κρίση, σύμφωνα με τη βαθύτερη λογική της σκέψης του, έχει πίσω της μια κρίση χρονικότητας. Μια κοινωνία που δυσκολεύεται να οργανώσει το μέλλον της δυσκολεύεται τελικά να κυβερνήσει και το παρόν της. Ο εκσυγχρονισμός αποκτά έτσι ένα πολύ ευρύτερο νόημα. Αφορά τη δημιουργία ενός ανθρώπου που μπορεί να προγραμματίζει, να περιμένει, να υπολογίζει, να αναλαμβάνει συνέπειες και να εμπιστεύεται διαδικασίες που θα συνεχίσουν να λειτουργούν ακόμη και όταν ο ίδιος δεν θα βρίσκεται εκεί.

Η βαθύτερη ερώτηση του Ράμφου παραμένει επομένως εξαιρετικά επίκαιρη. Μπορεί ο ελληνικός άνθρωπος, έχοντας πίσω του έναν πολιτισμό με τόσο ισχυρή σχέση με το παρελθόν, να αποκτήσει μια εξίσου ισχυρή σχέση με το μέλλον;

Αν η απάντηση είναι καταφατική, τότε ο εκσυγχρονισμός παύει να αποτελεί απλώς πολιτικό πρόγραμμα. Γίνεται μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο, την ευθύνη και την ίδια την Ιστορία. Και εκεί ακριβώς συναντώνται, στην πιο ώριμη μορφή τους, ο Ράμφος του Μαρξ, ο Ράμφος του Παρισιού, ο Ράμφος της Νεορθοδοξίας, ο αναγνώστης του Χάιντεγκερ και, εντέλει, ο Ράμφος της κρίσης. Μια πλήρης διαδρομή στην πνευματική αναζήτηση, με μια ουσιαστικά συνεκτική φιλοσοφική θέση.