Όταν οι γεωπολιτικοί τριγμοί απειλούν το τραπέζι μας – Από τους αγωγούς πετρελαίου μέχρι το ψωμί της καθημερινότητας

Η διεθνής κοινότητα βιώνει μια περίοδο που η οικονομία και η γεωπολιτική δεν αποτελούν ξεχωριστές έννοιες, αλλά δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή και οι εμπορικές αντιπαραθέσεις μεγάλων δυνάμεων έχουν αρχίσει να καθορίζουν σε βάθος το κόστος ενέργειας, την ασφάλεια τροφίμων και τη σταθερότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων. Στην Ευρώπη, οι τελευταίες επιθέσεις σε τμήματα του αγωγού Druzhba, που μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο προς Ουγγαρία και Σλοβακία, έκοψαν για μέρες τη ροή, δημιουργώντας ανησυχία στις αγορές.

Η τιμή του πετρελαίου Brent, που είχε υποχωρήσει τις προηγούμενες εβδομάδες, κατέγραψε ξανά αύξηση σχεδόν 3%, φτάνοντας τα 67,5 δολάρια το βαρέλι, αποδεικνύοντας πόσο ευάλωτη παραμένει η παγκόσμια αγορά ενέργειας σε κάθε γεωπολιτικό σοκ. Στη Μέση Ανατολή, οι εντάσεις γύρω από τη Διώρυγα του Ορμούζ, από όπου περνά σχεδόν το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, αρκούν για να εκτινάξουν τις τιμές των καυσίμων και να εντείνουν τον φόβο για νέα επισιτιστική κρίση. Ο διευθύνων σύμβουλος της νορβηγικής Yara, της μεγαλύτερης παραγωγού λιπασμάτων στην Ευρώπη, προειδοποίησε ότι η αστάθεια αυτή επηρεάζει όχι μόνο τα ενεργειακά φορτία αλλά την παραγωγή τροφίμων, καθώς οι τιμές λιπασμάτων συνδέονται άμεσα με τις αγορές φυσικού αερίου και αμμωνίας.

Η γεωργία άλλωστε είναι ένας από τους μεγάλους «χαμένους» των πολεμικών συγκρούσεων. Ο πόλεμος στην Ουκρανία οδήγησε στην καταστροφή του υδροηλεκτρικού φράγματος Καχόφκα, αφήνοντας χωρίς άρδευση περίπου 584.000 εκτάρια καλλιεργήσιμης γης και απειλώντας 4 εκατομμύρια τόνους παραγωγής δημητριακών και ελαιούχων σπόρων.

Το αποτέλεσμα είναι μια μείωση της ουκρανικής παραγωγής κατά 8% σε σχέση με το 2022 και κατά 36% σε σχέση με το 2021. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Μόνο από τον αποκλεισμό ουκρανικών λιμανιών στη Μαύρη Θάλασσα, χάθηκαν εκατομμύρια τόνοι εξαγωγών σιτηρών, με συνέπεια η Αίγυπτος, το Λίβανο και πολλές αφρικανικές χώρες να βρεθούν αντιμέτωπες με ελλείψεις βασικών τροφίμων. Η Ουκρανία άλλωστε καλύπτει περίπου το 20% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού, το 10% του καλαμποκιού και σχεδόν το 45% του ηλιοσπόρου. Η μείωση αυτών των ποσοτήτων σημαίνει ότι εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται εκτεθειμένοι σε υψηλότερες τιμές με περιορισμένη διαθεσιμότητα.

Οι αριθμοί της Παγκόσμιας Τράπεζας μπορούν να επιβεβαιώσουν τα παραπάνω. Το πρώτο εξάμηνο του 2025, το 76% των χωρών χαμηλού εισοδήματος εμφάνισαν πληθωρισμό τροφίμων πάνω από 5%, ενώ στα μεσαία εισοδήματα το αντίστοιχο ποσοστό ξεπερνά το 45%. Μάλιστα, σε χώρες όπως η Νιγηρία και η Κένυα, η τιμή βασικών ειδών διατροφής αυξήθηκε πάνω από 20% σε λιγότερο από έναν χρόνο. Οι διεθνείς οργανισμοί εκτιμούν ότι μόνο το 2024–2025, 27 εκατομμύρια άνθρωποι οδηγήθηκαν στη φτώχεια και άλλοι 22 εκατομμύρια στον υποσιτισμό λόγω της αύξησης των τιμών τροφίμων και λιπασμάτων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, για να περιορίσει την εξάρτησή της από τη Ρωσία, επέβαλε από τον Ιούλιο δασμό 40 ευρώ ανά τόνο στα ρωσικά λιπάσματα. Σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα αυξήθηκε η τιμή της ουρίας στην ευρωπαϊκή αγορά κατά 26,5% μέσα σε μόλις δύο μήνες, φτάνοντας σχεδόν τα 500 δολάρια τον τόνο. Η συνέπεια είναι προφανής και αφορά όλους. Υψηλότερο κόστος παραγωγής το οποίο μετακυλίεται στον καταναλωτή.

Η γεωπολιτική αβεβαιότητα δεν αποτελεί πια ένα μακρινό σκηνικό, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που διαμορφώνει την οικονομία και επηρεάζει άμεσα τις ζωές μας. Το αν θα υπάρχει επάρκεια σε τρόφιμα και σταθερές τιμές στην ενέργεια δεν είναι δεδομένο∙ γι’ αυτό και η ανάγκη για στρατηγικό σχεδιασμό, διεθνή συνεργασία και επενδύσεις σε ανθεκτικές δομές είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Το στοίχημα των επόμενων ετών θα είναι αν οι κοινωνίες θα καταφέρουν να μετατρέψουν αυτή την κρίση σε ευκαιρία για σταθερότερη και δικαιότερη ανάπτυξη.