Η κοινοβουλευτική έδρα ως προσωπικό κεφάλαιο και η κρίση της πολιτικής συνέπειας των ανεξαρτητοποιήσεων στον ΣΥΡΙΖΑ

Κάθε κοινοβουλευτική περίοδος δοκιμάζει με διαφορετικό τρόπο τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στο πολιτικό σύστημα. Οι τελευταίες ανεξαρτητοποιήσεις βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, δηλαδή το κατά πόσο η βουλευτική έδρα αποτελεί αποκλειστικά προσωπική εντολή ή εάν φέρει ένα ισχυρό πολιτικό και ηθικό φορτίο απέναντι στο κόμμα και στους ψηφοφόρους που την κατέστησαν δυνατή.

Το ελληνικό Σύνταγμα κατοχυρώνει την ελεύθερη βουλευτική εντολή. Η διάταξη αυτή υπηρετεί έναν θεμελιώδη δημοκρατικό σκοπό, επειδή προστατεύει τον βουλευτή από εξωθεσμικές πιέσεις και από δεσμεύσεις που θα περιόριζαν την κατά συνείδηση άσκηση των καθηκόντων του. Η συνταγματική πρόβλεψη, όμως, δεν εξαντλεί τη συζήτηση. Δίπλα στη νομική διάσταση υπάρχει πάντοτε η πολιτική και η ηθική αξιολόγηση, η οποία αφορά τη συνέπεια απέναντι στη λαϊκή εντολή.

Οι βουλευτές που αποχωρούν από το κόμμα με το οποίο εξελέγησαν διατηρούν ασφαλώς το συνταγματικό δικαίωμα να παραμείνουν στο Κοινοβούλιο. Η πολιτική κριτική αρχίζει από το σημείο όπου η αποχώρηση αποκτά χαρακτηριστικά μιας οργανωμένης μεταβατικής κατάστασης, μέσα στην οποία η ανεξαρτητοποίηση λειτουργεί ως στάδιο αναμονής για μια μελλοντική πολιτική ένταξη.

Η πολιτική εντολή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως προσωπικό περιουσιακό στοιχείο

Οι εκλογές διεξάγονται με κομματικούς συνδυασμούς, πολιτικά προγράμματα και συλλογικές δεσμεύσεις. Οι πολίτες ψηφίζουν πρόσωπα, επειδή τα πρόσωπα εκπροσωπούν έναν συγκεκριμένο πολιτικό φορέα, μια συγκεκριμένη ιδεολογική κατεύθυνση και μια συγκεκριμένη πρόταση διακυβέρνησης.

Η ανεξαρτητοποίηση αποτελεί θεσμικά θεμιτή επιλογή όταν εκφράζει μια ουσιαστική και ανυπέρβλητη πολιτική διαφωνία. Η εικόνα μεταβάλλεται όταν η παραμονή ως ανεξάρτητου βουλευτή αποκτά τον χαρακτήρα μιας προσωρινής πολιτικής στάσης, η οποία επιτρέπει τη διατήρηση της έδρας μέχρι να θεωρηθεί καταλληλότερη η στιγμή για μια νέα κομματική ένταξη.

Σε μια τέτοια πολιτική ανάγνωση, η κοινοβουλευτική ιδιότητα μετατρέπεται σε προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο, το οποίο αξιοποιείται με γνώμονα τις ατομικές φιλοδοξίες του φορέα τους και τον ευνοϊκότερο χρονισμό. Η έδρα εξακολουθεί να παρέχει δημόσιο βήμα, θεσμικό κύρος, οικονομικές απολαβές, κοινοβουλευτικά μέσα και συνεχή πολιτική προβολή, ενώ η αρχική κομματική σχέση έχει ήδη λυθεί.

Η πρακτική αυτή γεννά εύλογα ερωτήματα για το ποιος είναι ο πραγματικός δικαιούχος της πολιτικής εντολής. Η απάντηση που δίνει το Σύνταγμα αφορά τη νομική διάσταση. Η απάντηση που αναζητούν οι πολίτες αφορά την πολιτική νομιμοποίηση.

Η εικόνα μιας προαναγγελθείσας μετακίνησης φθείρει την αξιοπιστία του πολιτικού συστήματος

Οι τελευταίες εξελίξεις συνοδεύτηκαν από έντονη δημόσια συζήτηση σχετικά με το εάν οι ανεξάρτητοι βουλευτές πρόκειται να ενταχθούν σε μεταγενέστερο χρόνο στην ΕΛ.Α.Σ. του Αλέξη Τσίπρα. Εφόσον μια τέτοια εξέλιξη επιβεβαιωθεί, η πολιτική σημασία των ανεξαρτητοποιήσεων θα αποκτήσει διαφορετικές διαστάσεις.

Η ενδιάμεση περίοδος θα μπορεί εύλογα να εκληφθεί ως μια φάση πολιτικής αναμονής, κατά την οποία η κοινοβουλευτική ιδιότητα διατηρείται μέχρι να ολοκληρωθεί η μετάβαση σε νέο κομματικό φορέα. Η κριτική που ασκείται σε αυτό το ενδεχόμενο αφορά πρωτίστως τη σχέση εμπιστοσύνης με τους ψηφοφόρους.

Οι πολίτες που επέλεξαν τον ΣΥΡΙΖΑ δεν ανέθεσαν την ψήφο τους σε μια αφηρημένη προσωπική διαδρομή. Στήριξαν ένα συγκεκριμένο κόμμα, γνωρίζοντας τον πολιτικό του προσανατολισμό, την ηγεσία του και το πρόγραμμα με το οποίο διεκδίκησε την ψήφο τους.

Όταν η κοινοβουλευτική έδρα παραμένει ενεργή, ενώ ο πολιτικός δεσμός με το κόμμα έχει ήδη διαρραγεί και διαμορφώνονται συνθήκες για μια διαφορετική κομματική πορεία, δημιουργείται μια αίσθηση απομάκρυνσης από το περιεχόμενο της αρχικής λαϊκής εντολής. Η αίσθηση αυτή τροφοδοτεί την ήδη έντονη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα.

Η Αριστερά καλείται να κριθεί με βάση τις δικές της αξίες

Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή αφορά πολιτικά στελέχη που προέρχονται από τον χώρο της Αριστεράς, καθώς η Αριστερά οικοδόμησε διαχρονικά σημαντικό μέρος της πολιτικής της ταυτότητας πάνω στις έννοιες της συλλογικότητας, της πολιτικής συνέπειας, της ιδεολογικής σταθερότητας και της προτεραιότητας του κοινού συμφέροντος έναντι της ατομικής διαδρομής. Η δημόσια εικόνα των στελεχών της συνδέθηκε επί δεκαετίες με την αντίληψη ότι η πολιτική αποτελεί πεδίο αρχών και όχι διαχείρισης προσωπικών ευκαιριών.

Μέσα σε αυτό το αξιακό πλαίσιο, κάθε κίνηση που μπορεί να εκληφθεί ως στρατηγική διατήρησης της κοινοβουλευτικής ιδιότητας μέχρι να ωριμάσουν οι πολιτικές συνθήκες προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση. Η κριτική δεν αφορά μόνο τη θεσμική διάσταση της ανεξαρτητοποίησης. Αφορά τη συνοχή ανάμεσα στις διακηρυγμένες αξίες και στην πολιτική πρακτική.

Η πολιτική αξιοπιστία οικοδομείται μέσα από τη συνέπεια. Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση ανάμεσα στις αρχές που προβάλλονται και στις επιλογές που υιοθετούνται, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η δυσπιστία των πολιτών. Η διατήρηση της έδρας μέχρι την τελευταία στιγμή, όταν συνοδεύεται από την προσδοκία μιας μελλοντικής κομματικής μετακίνησης, μπορεί να εκληφθεί ως έκφραση πολιτικού ωφελιμισμού. Η εντύπωση αυτή ενισχύεται όταν η παραίτηση μετατίθεται για το χρονικό σημείο που εξυπηρετεί περισσότερο τον πολιτικό σχεδιασμό.

Ένα φαινόμενο που επιβαρύνει τη δημοκρατική εμπιστοσύνη

Η μεταπολιτευτική ιστορία γνώρισε πολλές διασπάσεις, αποχωρήσεις και κομματικές μετακινήσεις. Η Ένωση Κέντρου, η ΕΔΗΚ, το ΠΑΣΟΚ της περιόδου της οικονομικής κρίσης και άλλοι πολιτικοί χώροι είδαν σημαντικό αριθμό στελεχών να αποχωρούν προς νέες πολιτικές κατευθύνσεις.

Το στοιχείο που προκαλεί σήμερα τόσο έντονο προβληματισμό αφορά τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται η διαδικασία. Η ανεξαρτητοποίηση προηγείται της τελικής πολιτικής επιλογής και δημιουργεί μια παρατεταμένη μεταβατική κατάσταση, κατά την οποία οι πολίτες δυσκολεύονται να αντιληφθούν ποια ακριβώς πολιτική εκπροσώπηση διαθέτουν οι βουλευτές που εξέλεξαν.

Η ποιότητα της δημοκρατίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς. Κάθε πρακτική που δημιουργεί την αίσθηση ότι οι κοινοβουλευτικές έδρες αποτελούν αντικείμενο πολιτικής διαχείρισης ανάλογα με τις συγκυρίες επιβαρύνει αυτή την εμπιστοσύνη και ενισχύει την πεποίθηση ότι η προσωπική πολιτική επιβίωση υπερισχύει της λογοδοσίας απέναντι στους ψηφοφόρους.

Η νομιμότητα μιας επιλογής δεν αρκεί από μόνη της για να θεμελιώσει την πολιτική της ορθότητα. Η δημοκρατία στηρίζεται και σε άγραφους κανόνες πολιτικής ευθύνης, οι οποίοι διαμορφώνουν το επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στους εκπροσώπους τους.

Εφόσον οι πρόσφατες ανεξαρτητοποιήσεις αποδειχθεί ότι αποτελούν το προοίμιο μιας μελλοντικής ένταξης στην ΕΛ.Α.Σ., τότε θα πρόκειται για μια εξέλιξη που θα τροφοδοτήσει επί μακρόν τη δημόσια συζήτηση γύρω από τα όρια της πολιτικής ηθικής. Η ουσία της συζήτησης δεν θα αφορά μόνο τις επιλογές ορισμένων βουλευτών. Θα αφορά το ίδιο το περιεχόμενο της αντιπροσώπευσης και το κατά πόσο η λαϊκή εντολή μπορεί να ακολουθεί τις μεταβολές της προσωπικής πολιτικής στρατηγικής χωρίς να ανανεώνεται μέσω της ψήφου των πολιτών.