Θεσσαλονίκη: Ένας διαφορετικός «πλούτος» χάνεται και μαζί του η ιστορία της πόλης

Η ιστορία του κτηρίου, τμήμα του οποίου κατέρρευσε επί της Β. Όλγας - Άλλα τρία διατηρητέα κινδυνεύουν

Θεσσαλονίκη: Ένας διαφορετικός «πλούτος» χάνεται και μαζί του η ιστορία της πόλης
Αναστάτωση προκάλεσε το μεσημέρι της Κυριακής η κατάρρευση τμήματος της ιστορικής Βίλας Νεχαμά στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας 203, κοντά στη συμβολή με την οδό 25ης Μαρτίου. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του TheOpinion που ανέδειξε πρώτο την είδηση, η Πυροσβεστική κινητοποιήθηκε άμεσα και το σημείο αποκλείστηκε προληπτικά υπό τον φόβο νέας πτώσης, ευτυχώς χωρίς να υπάρξουν τραυματισμοί.
Το περιστατικό, ωστόσο, επαναφέρει με τον πιο ηχηρό τρόπο στο προσκήνιο την τύχη των ιστορικών ακινήτων της πόλης που αφήνονται στη φθορά του χρόνου — ειδικά αν αναλογιστεί κανείς ότι το συγκεκριμένο ακίνητο είχε υποστεί ξανά μερική κατάρρευση τον Μάιο του 2025, από τη δεξιά του πλευρά, με αποτέλεσμα να μπει προστατευτική σκαλωσιά. 

Η ιστορία της Βίλας Νεχαμά

Σύμφωνα με το thessarcitecture, το κτήριο της Βασιλίσσης Όλγας 203, γνωστό και ως Οικία Νεχαμά (ή Ροδοκανάκη), χτίστηκε το 1907 για λογαριασμό του εύπορου τραπεζίτη Αλβέρτου Νεχαμά. Αρχικά κατασκευάστηκε ως διώροφη κατοικία εκλεκτικιστικού ρυθμού, ενώ κατά την περίοδο 1940-1945 προστέθηκε και δεύτερος όροφος, αποκτώντας τη σημερινή του μορφή με τα χαρακτηριστικά γεωμετρικά ανάγλυφα και τις αρ νουβώ διακοσμητικές αχιβάδες στους εξώστες. 
Το 1954 η έπαυλη πέρασε στην ιδιοκτησία της οικογένειας Αρφαρά. Στη σύγχρονη ιστορία της πόλης, το διατηρητέο (από το 1985) κτήριο γνώρισε πολλές διαφορετικές χρήσεις, φιλοξενώντας κατά καιρούς φροντιστήρια, χώρους εστίασης, μπαρ, αλλά και ένα γνωστό παλαιοπωλείο στο ισόγειο και την αυλή του. Παρά το γεγονός ότι η εξωτερική του όψη είχε αποκατασταθεί το 2019, τα προβλήματα στατικότητας και η εγκατάλειψη οδήγησαν στη σημερινή εικόνα κατάρρευσης. 

«Ό,τι σώθηκε, σώθηκε»

Η φράση αυτή θα μπορούσε κάλλιστα να συνοψίζει τη συζήτηση γύρω από ένα ανεκτίμητο κεφάλαιο της ταυτότητας της Θεσσαλονίκης: τον αρχιτεκτονικό πλούτο των νεοκλασικών και εκλεκτικιστικών κτηρίων που κοσμούν τη Βασιλίσσης Όλγας.
Οι εμβληματικές αυτές επαύλεις δεν αποτελούν απλώς σπουδαία δείγματα υψηλής αρχιτεκτονικής αισθητικής, αλλά ζωντανές μαρτυρίες της αίγλης της αλλοτινής Συνοικίας των Εξοχών. Λειτουργούν ως «καθρέφτης» του πολυπολιτισμικού χαρακτήρα της πόλης και των καθοριστικών ιστορικών γεγονότων που σφράγισαν τον 20ό αιώνα.
Εμβληματικά κτήρια, όπως η ετοιμόρροπη βίλα Χιρς, η έπαυλη Τζεμποργά —που παραμένει εγκαταλελειμμένη από το 1978, με τις διαδοχικές δημοπρασίες του ιταλικού Δημοσίου να καταλήγουν άγονες— αλλά και οι Κόκκινοι Πύργοι, στέκουν σήμερα ως κομμάτια μιας ζωντανής ιστορίας που κινδυνεύει να χαθεί οριστικά. Όλα τους εκπέμπουν διαρκές σήμα κινδύνου για την άμεση διάσωση και αποκατάστασή τους, πριν η εγκατάλειψη ολοκληρώσει το έργο της.

Χωρίς ενδιαφέρον η βίλα Χιρς ή κτήριο της Γκεστάπο

Το Μπλοκ 15 στο Χαϊδάρι λειτούργησε κατά τη Γερμανική Κατοχή ως το κτήριο απομόνωσης και βασανιστηρίων. Σήμερα έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και αποτελεί σύμβολο της αντίστασης κατά του ναζισμού στην Ελλάδα και η ελληνική πολιτεία θεώρησε χρέος της να διασώσει. Υπάρχει η δυνατότητα εικονικής περιήγησης μέσω του έργου Block15 του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, το οποίο αναπαριστά ψηφιακά το κτήριο και την ιστορία του.

Θεσσαλονίκη: Ένας διαφορετικός «πλούτος» χάνεται και μαζί του η ιστορία της πόλης

Δεν συμβαίνει βέβαια το ίδιο με τη βίλα Χιρς, στη συμβολή των οδών Β. Όλγας με Γραβιάς, στη Θεσσαλονίκη, που αποτελεί το αντίστοιχο σύμβολο φρίκης με το Μπλοκ 15, καθώς υπήρξε το αρχηγείο της Γκεστάπο και της Sipo-SD κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Όπως και το Μπλοκ 15 στο Χαϊδάρι, η Βίλα Χιρς χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κράτησης και απάνθρωπων βασανιστηρίων Ελλήνων αντιστασιακών, με το κτήριο να αποκτά το προσωνύμιο «Ματωμένη Βίλα» λόγω των βασανιστηρίων (ενώ γεννήθηκαν και θρύλοι περί στοιχειωμένου κτηρίου). Μεταπολεμικά και κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου στο κτήριο εγκαταστάθηκε το Α’ αστυνομικό τμήμα Ανατολικής Θεσσαλονίκης, ενώ μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 λειτουργούσε τα Χριστούγεννα ως κατάστημα χριστουγεννιάτικων και εποχικών ειδών.

Σήμερα, σε αντίθεση με το Μπλοκ 15 που έχει αποκατασταθεί και λειτουργεί ως μουσείο, η Βίλα Χιρς παρουσιάζει μια θλιβερή εικόνα. Το κτήριο είναι πλέον ερειπωμένο, με στέγη σε κατάρρευση και λεηλατημένο εσωτερικό διάκοσμο. Έχει τεθεί επανειλημμένα προς πώληση (από την Εθνική Ασφαλιστική, τελευταία το 2024, μετά την απόκτηση του χαρτοφυλακίου της International Life, όταν η τελευταία μπήκε σε διαδικασία πτώχευσης), χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Η βίλα Χιρς, γνωστή και ως βίλα Μπενί Φερνάντεζ, κατασκευάστηκε την πρώτη δεκαετία του 1900 σε σχέδια του Πιέτρο Αριγκόνι, του Ιταλού αρχιτέκτονα και μηχανικού, που έχει βάλει τη σφραγίδα του και σε άλλα εμβληματικά κτήρια που ανήκουν στην όμορφη Θεσσαλονίκη του παρελθόντος, όπως η Κάζα Μπιάνκα. Άλλωστε ο ίδιος ήταν ένας αρχιτέκτονας που έζησε και δούλεψε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στη Θεσσαλονίκη (ο τάφος του βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη και συγκεκριμένα στο Κοιμητήριο των Καθολικών). Η βίλα κατασκευάστηκε για να στεγάσει την οικογένεια του Beni Fernandez. Από τις όμορφες οικογενειακές στιγμές όμως το κτίριο πέρασε να φιλοξενεί πλήθος θλιβερών γεγονότων.

Η έπαυλη Τζεμποργά και το ιταλικό δημόσιο

Η Βίλα Τζεμποργά αποτελεί ένα από το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα εγκατάλειψης, καθώς παραμένει κουφάρι από το 1978, με τις διαδοχικές δημοπρασίες του ιταλικού Δημοσίου (με πιο πρόσφατες αυτές μέσα στο 2026) να μένουν στα χαρτιά λόγω του τεράστιου κόστους αποκατάστασης

Όπως διαβάζουμε στο thessarchitecture.gr, η έπαυλη χτίστηκε το 1878 για τον Εβραίο έμπορο Jeborga και το 1894 αγοράζεται από έναν άλλο πλούσιο Εβραίο της πόλης, τον Emanuel Salem, δικηγόρο στο επάγγελμα. Η οικία κατοικείται από την οικογένεια Σαλέμ για 30 περίπου χρόνια, μέχρι και το ξέσπασμα του Ά Παγκοσμίου Πολέμου, οπότε η οικογένεια εγκαταλείπει την χώρα και μετοικεί στο Παρίσι. Για λίγο, το κτίριο χρησιμοποιείται ως Προξενείο της Αυστρο-ουγγρικής Αυτοκρατορίας.  Το 1915 μισθώνει τη βίλα το ιταλικό προξενείο και το 1924 την αγοράζει από τον Σαλέμ. Το ιταλικό προξενείο στεγάζεται στην έπαυλη έως τον σεισμό του 1978, οπότε το ακίνητο εγκαταλείπεται.

Το 1984 πραγματοποιούνται μερικές εργασίες συντήρησης αλλά από τότε παρέμενε εγκαταλειμμένο στη φθορά του χρόνου με τα αγριόχορτα να το πνίγουν. Η οικία, εμφανίζεται στην ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου “Μια αιωνιότητα και μια μέρα” του 1998, ενώ πρωταγωνιστεί το 2014 ως εγκαταλειμμένο διατηρητέο στο poster promotion για την τρίτη σεζόν της διάσημης σειράς American Horror story (χωρίς όμως να αναφέρεται ότι πρόκειται για κτήριο στη Θεσσαλονίκη).

Ο αρχιτέκτονας Ξενοφώντας Παιονίδης, επηρεασμένος από το κλίμα της εποχής δημιουργεί ένα κτίριο σε ρυθμό Νεομπαρόκ. Το τριώροφο κτίριο εμφανίζει έντονες διακοσμητικές τάσεις, με σκαλιστές κολώνες, ρόδακες, φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα και χαρακτηριστικά μπαρόκ αετώματα επάνω από τα παράθυρα και τις θύρες. Η μνημειακή σκάλα της πρόσοψης, αναπτύσσεται αρχικά αμφίπλευρα ενός παρτεριού και καταλήγει σε μονή κλίμακα που οδηγεί στη κύρια είσοδο. Η πίσω πλευρά της κατοικίας έβλεπε θάλασσα την εποχή της δημιουργίας της και μάλιστα μπροστά από την αυλή υπήρχε και ξύλινη προβλήτα, που εξυπηρετούσε τις μεταφορές από και προς την Θεσσαλονίκη πριν την διάνοιξη του δρόμου και την έλευση του τραμ. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε μεγαλύτερο αυλόγυρο, τα ίχνη του οποίου είναι ακόμα ορατά, παρά την νέα περίφραξη.

Όλα αυτά τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά στοιχεία έχουν ξεθωριάσει πια από την φθορά του χρόνου σε συνδυασμό με την εγκατάλειψη. Μια εγκατάλειψη που χρόνο με τον χρόνο γίνεται πιο εμφανής και αναστρέψιμη για την τύχη της έπαυλης.

Πύργος η Ευτυχία μου

Κρυμμένο πίσω από λαμαρίνες βρίσκονται σήμερα το «Château mon bonheur» ή αλλιώς « Πύργος η Ευτυχία μου», επί της Β. Όλγας, στο ύψος της Συνδίκα, το κτίριο µε το ροµαντικό όνοµα και τα χαρακτηριστικά κόκκινα τούβλα.

Το κτηριακό σύμπλεγμα χτίστηκε το 1890 σε σχέδια του Φρεντερίκ Σαρνό, κόστισε 140.000 γρόσια και βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία της Ανάληψης. Κρύβει την ιστορία ενός μεγάλου έρωτα, καθώς δημιουργήθηκε από τον Δημήτρη Ιωαννίδη Τσακιρντέκη, από τη Σιάτιστα Κοζάνης, προς τιμήν της συζύγου του, Ευτυχίας. Αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως οικοτροφείο των Εκπαιδευτηρίων Σχινά και η τελευταία του χρήση ήταν από το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων.

Θεσσαλονίκη: Ένας διαφορετικός «πλούτος» χάνεται και μαζί του η ιστορία της πόλης

Η πολυϊδιοκτησία είναι ίσως το μεγαλύτερο «αγκάθι» για το μοναδικό αυτό αρχιτεκτονικό στολίδι, καθώς όχι μόνο δεν αξιοποιείται, αλλά αντίθετα, τα τελευταία χρόνια έγινε και το κύριο θέμα παραπόνων και καταγγελιών από πλευράς περιοίκων, λόγω του ότι περιθωριακοί έμπαιναν και έβρισκαν εκεί καταφύγιο, χωρίς όμως να υπολογίζουν  τα προβλήματα στατικότητας που έχει πλέον το κτήριο, αλλά και τη φθορά και την εστία μόλυνσης. Τελευταία τοποθετήθηκε προσωρινή περίφραξη στο μπροστινό μέρος του πύργου της Ευτυχίας, αλλά φως στο τούνελ δεν διαφαίνεται…

Θεσσαλονίκη: Ένας διαφορετικός «πλούτος» χάνεται και μαζί του η ιστορία της πόλης