Θεσσαλονίκη: Τα υπόγεια καταφύγια της πόλης και ο ρόλος του μετρό σε περίπτωση πολέμου

Η συζήτηση για τις υποδομές πολιτικής προστασίας επανέρχεται τις τελευταίες ημέρες στην Ευρώπη, καθώς πολλές χώρες επανεξετάζουν την επάρκεια των καταφυγίων για την προστασία του άμαχου πληθυσμού σε περίπτωση εμπλοκής σε πόλεμο ή μεγάλης κρίσης.

Στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη με πυκνή δόμηση αλλά και σημαντικό αριθμό υπόγειων εγκαταστάσεων που δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, το ζήτημα των διαθέσιμων χώρων προστασίας αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Τα καταφύγια της Θεσσαλονίκης μέσα στον χρόνο

Τα περισσότερα από τα γνωστά καταφύγια της πόλης δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Την περίοδο των συμμαχικών βομβαρδισμών και της γερμανικής κατοχής κατασκευάστηκαν αντιαεροπορικά καταφύγια σε δημόσια κτίρια, στρατιωτικές εγκαταστάσεις αλλά και σε ορισμένες περιοχές του αστικού ιστού. Μεταπολεμικά, και ιδιαίτερα τη δεκαετία του 1950, η κατασκευή καταφυγίων ενισχύθηκε στο πλαίσιο της πολιτικής άμυνας, με αρκετές νέες πολυκατοικίες να διαθέτουν υπόγειους χώρους που είχαν σχεδιαστεί ώστε να χρησιμοποιηθούν ως χώροι προστασίας σε περίπτωση βομβαρδισμού.

Στη Θεσσαλονίκη έχουν καταγραφεί κατά καιρούς διάφορες υπόγειες εγκαταστάσεις που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως καταφύγια. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται υπόγειοι χώροι σε δημόσια νοσοκομεία, εγκαταστάσεις στρατιωτικών υπηρεσιών αλλά και παλαιά καταφύγια που δημιουργήθηκαν σε σχολεία ή διοικητικά κτίρια.

Ορισμένα από τα πιο γνωστά βρίσκονται σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις της πόλης, όπως στο 424 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο, όπου υπάρχει υπόγεια υποδομή σχεδιασμένη για λειτουργία σε συνθήκες κρίσης. Πρόκειται για εγκαταστάσεις που δεν είναι προσβάσιμες στο κοινό, καθώς αποτελούν μέρος της στρατιωτικής υποδομής της χώρας.

Παράλληλα, σε αρκετές παλαιές πολυκατοικίες του κέντρου της πόλης εξακολουθούν να υπάρχουν υπόγεια καταφύγια που κατασκευάστηκαν κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Σε πολλές περιπτώσεις οι χώροι αυτοί έχουν αλλάξει χρήση με την πάροδο των δεκαετιών και λειτουργούν σήμερα ως αποθήκες ή βοηθητικοί χώροι, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα άμεσης αξιοποίησής τους σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

Το μετρό ως πιθανός χώρος προστασίας

Τα τελευταία χρόνια στο κάδρο των υποδομών που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως χώροι προσωρινής προστασίας μπαίνει και το μετρό Θεσσαλονίκης. Το νέο υπόγειο δίκτυο της πόλης διαθέτει σταθμούς και σήραγγες που βρίσκονται αρκετά μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους και διαθέτουν εκτεταμένους χώρους αποβαθρών, συστήματα εξαερισμού και πολλαπλές εισόδους και εξόδους. Αν και το μετρό δεν σχεδιάστηκε ως αντιαεροπορικό καταφύγιο, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τέτοιες υποδομές μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι προσωρινής προστασίας του πληθυσμού σε περίπτωση αεροπορικής απειλής ή βομβαρδισμών.

Παρόμοια πρακτική έχει εφαρμοστεί σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, όπου οι υπόγειοι σταθμοί μετατρέπονται σε σημεία συγκέντρωσης πολιτών κατά τη διάρκεια συναγερμών. Σε μια τέτοια περίπτωση, οι σταθμοί του μετρό θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την προσωρινή παραμονή πολιτών μέχρι να δοθούν οδηγίες από τις αρχές πολιτικής προστασίας.

Οι υποδομές προστασίας και το δίκτυο καταφυγίων

Σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία, κατά την τρέχουσα περίοδο σε ολόκληρη τη χώρα έχουν χαρακτηριστεί ως καταφύγια συνολικά 2.892 χώροι, οι οποίοι μπορούν να φιλοξενήσουν περίπου 1.981.514 άτομα, με δυνατότητα αύξησης της χωρητικότητας έως και κατά 30% σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Οι χώροι αυτοί περιλαμβάνουν υπόγεια δημόσιων κτιρίων, ειδικά διαμορφωμένα καταφύγια, καθώς και υπόγειες εγκαταστάσεις που κατασκευάστηκαν κυρίως κατά την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τις δεκαετίες που ακολούθησαν. Η ευθύνη για τον εντοπισμό, την καταγραφή και τη συντήρηση των δημοσίων καταφυγίων ανήκει κυρίως στους δήμους και στις περιφέρειες, ενώ σε περιόδους κρίσης η ενημέρωση των πολιτών γίνεται μέσω των οδηγιών της Πολιτικής Προστασίας.

Στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης, η πλήρης καταγραφή των διαθέσιμων χώρων δεν είναι δημόσια προσβάσιμη, καθώς οι σχετικοί χάρτες θεωρούνται υπηρεσιακά έγγραφα για λόγους ασφαλείας. Παρ’ όλα αυτά, είναι σαφές ότι η πόλη διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο υπόγειων εγκαταστάσεων που δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και θα μπορούσαν, υπό προϋποθέσεις, να αξιοποιηθούν σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

Το ζήτημα της επάρκειας

Η επανεξέταση των υποδομών πολιτικής προστασίας αποτελεί πλέον αντικείμενο συζήτησης σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Στο πλαίσιο αυτό, οι μεγάλες υπόγειες υποδομές των πόλεων –όπως τα δίκτυα μετρό, τα υπόγεια πάρκινγκ και οι σήραγγες– θεωρούνται όλο και περισσότερο κρίσιμα στοιχεία για την προστασία του αστικού πληθυσμού σε συνθήκες κρίσης.