Πολιτικές έμφυλης ισότητας στα ελληνικά ΑΕΙ: θεσμική υποχρέωση ή πολιτική επιλογή;

Τα τελευταία χρόνια, τα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν κάνει σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της έμφυλης ισότητας. Δημιουργήθηκαν Επιτροπές Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων (ΕΙΦΚΔ), εκπονήθηκαν Σχέδια Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (ΣΔΙΦ), ενεργοποιήθηκαν χρηματοδοτικά εργαλεία (οι δράσεις αυτές χρηματοδοτούνται πλέον από το πρόγραμμα «Ανθρώπινο Δυναμικό και Κοινωνική Συνοχή», ΕΣΠΑ 2021–2027, [ΕΚΠ37]).

Στο επίπεδο του σχεδιασμού, η εικόνα είναι θετική. Στο επίπεδο της εφαρμογής, όμως, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα και εδώ αναδεικνύεται ένα ζήτημα. Η θεσμική καθιέρωση των εργαλείων ισότητας δεν συνεπάγεται, όμως, αυτόματα και την αποτελεσματική εφαρμογή τους. Σε αρκετές περιπτώσεις μέχρι σήμερα, τα ΣΔΙΦ λειτούργησαν περισσότερο ως στρατηγικά κείμενα πολιτικής – ως θεσμικά «άλλοθι» – παρά ως δεσμευτικά εργαλεία οργανωσιακής αλλαγής καθώς δεν επηρεάζουν πάντα την καθημερινή λειτουργία των ιδρυμάτων.

Μέχρι πρόσφατα, η συμμετοχή των ΑΕΙ και των ΕΚ/ΙΝ στα έργα του Horizon Europe προϋπέθετε, ως κριτήριο επιλεξιμότητας για χρηματοδότηση, την ύπαρξη Σχεδίου Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (ΣΔΙΦ). Σήμερα, αυτό δεν αρκεί. Η έμφαση μετατοπίζεται στην αξιολόγηση της ουσιαστικής εφαρμογής τους.

Οι πολιτικές έμφυλης ισότητας συναντούν συχνά αντιστάσεις, καθώς αγγίζουν δομές εξουσίας, ιεραρχίες, κατεστημένες αντιλήψεις και πρακτικές που έχουν διαμορφωθεί εδώ και δεκαετίες. Οι αντιστάσεις αυτές δεν εκδηλώνονται απαραίτητα άμεσα. Συχνά εκφράζονται μέσα από την υποτίμηση της σημασίας των σχετικών ζητημάτων, την αδιαφορία, την έλλειψη πόρων και θεσμικής στήριξης, αλλά και μέσα από τη γνωστή φράση: «υπάρχουν και άλλα πιο σοβαρά και επείγοντα ζητήματα».

Υπάρχει, επίσης, ένας ακόμη κίνδυνος. Οι πολιτικές έμφυλης ισότητας να μετατραπούν σε μια ακόμη γραφειοκρατική υποχρέωση, ή σε μια τυπική προϋπόθεση συμμόρφωσης για τη συμμετοχή σε χρηματοδοτικά προγράμματα. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο μετασχηματιστικός τους χαρακτήρας αποδυναμώνεται.

Η έμφυλη ισότητα δεν αποτελεί ένα επιμέρους πεδίο πολιτικής, ένα περιφερειακό ζήτημα. Είναι δείκτης ποιότητας του ίδιου του πανεπιστημίου. Δείκτης δημοκρατικής λειτουργίας, διαφάνειας και θεσμικής αξιοπιστίας. Ένα πανεπιστήμιο που δεν αντιμετωπίζει τις ανισότητες στο εσωτερικό του, δύσκολα μπορεί να ισχυριστεί ότι παράγει γνώση για μια πιο δίκαιη κοινωνία.

Για να αποκτήσουν τα ΣΔΙΦ ουσιαστικό αντίκτυπο, απαιτείται η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου στο σύνολο των λειτουργιών των πανεπιστημίων. Το Σχέδιο Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (ΣΔΙΦ) πρέπει να ενσωματώνεται στον στρατηγικό σχεδιασμό των ιδρυμάτων και στον προϋπολογισμό τους, να συνδέεται με τις πολιτικές ανθρώπινου δυναμικού και τη στρατηγική έρευνας. Παράλληλα, απαιτείται η ανάπτυξη συστήματος παρακολούθησης, αξιολόγησης και λογοδοσίας, η ίδρυση Μονάδων Ισότητας των Φύλων όπου αυτές δεν υπάρχουν, καθώς και η ουσιαστική θεσμική στήριξη των ΕΙΦΚΔ.

Η ενίσχυση της διαθεματικής προσέγγισης αποτελεί επίσης κρίσιμη προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα των πολιτικών ισότητας. Την ίδια στιγμή, απαιτείται αλλαγή κουλτούρας και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο. Η έμφυλη ισότητα δεν επιβάλλεται μόνο με κανονισμούς. Καλλιεργείται μέσα από τη συμμετοχή, τη συζήτηση και τη συνεχή αμφισβήτηση των «αυτονόητων».

Εξίσου σημαντικό είναι να καταστεί σαφές ότι η ευθύνη για την εφαρμογή των πολιτικών ισότητας δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στις Επιτροπές Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων (ΕΙΦΚΔ) και στις εξειδικευμένες δομές. Απαιτείται πολιτική βούληση και ενεργή δέσμευση από τις ίδιες τις διοικήσεις των ιδρυμάτων.

Σήμερα, υπάρχουν τα εργαλεία, η γνώση, η εμπειρία και οι χρηματοδοτικές δυνατότητες για την ουσιαστική προώθηση της έμφυλης ισότητας στα πανεπιστήμια. Το πραγματικό διακύβευμα, επομένως, δεν είναι η ύπαρξη πολιτικών έμφυλης ισότητας στα ΑΕΙ, αλλά η πολιτική βούληση για την ουσιαστική εφαρμογή τους.